หมวด 3 สิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทย (มาตรา 25–49)

แผนที่ของหมวด: 25 มาตรา จัดเป็นกลุ่มได้

หมวด 3 มี 25 มาตรา คือมาตรา 25มาตรา 25 สิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทย นอกจากที่บัญญัติคุ้มครองไว้เป็นการเฉพาะ ในรัฐธรรมนูญแล้ว การใดที่มิได้ห้ามหรือจำกัดไว้ในรัฐธรรมนูญหรือในกฎหมายอื่น บุคคลย่อมมีสิทธิ และเสรีภาพที่จะทำการนั้นได้และได้รับความคุ้มครองตามรัฐธรรมนูญ ตราบเท่าที่การใช้สิทธิหรือเสรีภาพ เช่นว่านั้นไม่กระทบกระ… ถึงมาตรา 49มาตรา 49 บุคคลจะใช้สิทธิหรือเสรีภาพเพื่อล้มล้างการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุขมิได้ ผู้ใดทราบว่ามีการกระทำตามวรรคหนึ่ง ย่อมมีสิทธิร้องต่ออัยการสูงสุดเพื่อร้องขอให้ศาลรัฐธรรมนูญ วินิจฉัยสั่งการให้เลิกการกระทำดังกล่าวได้ ในกรณีที่อัยการสูงสุดมีคำสั่งไม่รับดำเนินการ… อย่าจำทีละมาตรา ให้จำเป็นกลุ่ม แล้วค่อยเติมเลข

• กติกากลาง: มาตรา 25มาตรา 25 สิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทย นอกจากที่บัญญัติคุ้มครองไว้เป็นการเฉพาะ ในรัฐธรรมนูญแล้ว การใดที่มิได้ห้ามหรือจำกัดไว้ในรัฐธรรมนูญหรือในกฎหมายอื่น บุคคลย่อมมีสิทธิ และเสรีภาพที่จะทำการนั้นได้และได้รับความคุ้มครองตามรัฐธรรมนูญ ตราบเท่าที่การใช้สิทธิหรือเสรีภาพ เช่นว่านั้นไม่กระทบกระ… (หลักทั่วไป) และมาตรา 26มาตรา 26 การตรากฎหมายที่มีผลเป็นการจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลต้องเป็นไป ตามเงื่อนไขที่บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญ ในกรณีที่รัฐธรรมนูญมิได้บัญญัติเงื่อนไขไว้ กฎหมายดังกล่าว ต้องไม่ขัดต่อหลักนิติธรรม ไม่เพิ่มภาระหรือจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลเกินสมควรแก่เหตุ และจะกระทบต่อศักดิ์ศรีความเป็นม… (เงื่อนไขของกฎหมายที่จำกัดสิทธิ)
• ความเสมอภาค: มาตรา 27มาตรา 27 บุคคลย่อมเสมอกันในกฎหมาย มีสิทธิและเสรีภาพและได้รับความคุ้มครอง ตามกฎหมายเท่าเทียมกัน ชายและหญิงมีสิทธิเท่าเทียมกัน การเลือกปฏิบัติโดยไม่เป็นธรรมต่อบุคคล ไม่ว่าด้วยเหตุความแตกต่างในเรื่องถิ่นกำเนิด เชื้อชาติ ภาษา เพศ อายุ ความพิการ สภาพทางกายหรือสุขภาพ สถานะของบุคคล ฐานะทางเศรษฐก…
• ร่างกายและกระบวนการยุติธรรม: มาตรา 28มาตรา 28 บุคคลย่อมมีสิทธิและเสรีภาพในชีวิตและร่างกาย การจับและการคุมขังบุคคลจะกระทำมิได้ เว้นแต่มีคำสั่งหรือหมายของศาลหรือมีเหตุอย่างอื่น ตามที่กฎหมายบัญญัติ การค้นตัวบุคคลหรือการกระทำใดอันกระทบกระเทือนต่อสิทธิหรือเสรีภาพในชีวิตหรือร่างกาย จะกระทำมิได้ เว้นแต่มีเหตุตามที่กฎหมายบัญญัติ การ… ชีวิตและร่างกาย มาตรา 29มาตรา 29 บุคคลไม่ต้องรับโทษอาญา เว้นแต่ได้กระทำการอันกฎหมายที่ใช้อยู่ในเวลา ที่กระทำนั้นบัญญัติเป็นความผิดและกำหนดโทษไว้ และโทษที่จะลงแก่บุคคลนั้นจะหนักกว่าโทษที่บัญญัติไว้ใน กฎหมายที่ใช้อยู่ในเวลาที่กระทำความผิดมิได้ ในคดีอาญา ให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าผู้ต้องหาหรือจำเลยไม่มีความผิด และก่อนม… สิทธิในคดีอาญา มาตรา 30มาตรา 30 การเกณฑ์แรงงานจะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติ แห่งกฎหมายที่ตราขึ้นเพื่อป้องกันภัยพิบัติสาธารณะ หรือในขณะที่มีการประกาศสถานการณ์ฉุกเฉิน หรือประกาศใช้กฎอัยการศึก หรือในระหว่างเวลาที่ประเทศอยู่ในภาวะสงครามหรือการรบ ห้ามเกณฑ์แรงงาน
• ความเชื่อ: มาตรา 31มาตรา 31 บุคคลย่อมมีเสรีภาพบริบูรณ์ในการถือศาสนาและย่อมมีเสรีภาพในการปฏิบัติ หรือประกอบพิธีกรรมตามหลักศาสนาของตน แต่ต้องไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อหน้าที่ของปวงชนชาวไทย ไม่เป็นอันตรายต่อความปลอดภัยของรัฐ และไม่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน เสรีภาพในการถือศาสนา
• พื้นที่ส่วนตัว: มาตรา 32มาตรา 32 บุคคลย่อมมีสิทธิในความเป็นอยู่ส่วนตัว เกียรติยศ ชื่อเสียง และครอบครัว การกระทำอันเป็นการละเมิดหรือกระทบต่อสิทธิของบุคคลตามวรรคหนึ่ง หรือการนำข้อมูล ส่วนบุคคลไปใช้ประโยชน์ไม่ว่าในทางใด ๆ จะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมาย ที่ตราขึ้นเพียงเท่าที่จำเป็นเพื่อประโย… ความเป็นอยู่ส่วนตัวและข้อมูลส่วนบุคคล มาตรา 33มาตรา 33 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในเคหสถาน การเข้าไปในเคหสถานโดยปราศจากความยินยอมของผู้ครอบครอง หรือการค้นเคหสถาน หรือที่รโหฐานจะกระทำมิได้ เว้นแต่มีคำสั่งหรือหมายของศาลหรือมีเหตุอย่างอื่นตามที่กฎหมายบัญญัติ เคหสถาน มาตรา 36มาตรา 36 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการติดต่อสื่อสารถึงกันไม่ว่าในทางใด ๆ การตรวจ การกัก หรือการเปิดเผยข้อมูลที่บุคคลสื่อสารถึงกัน รวมทั้งการกระทำด้วยประการใด ๆ เพื่อให้ล่วงรู้หรือได้มาซึ่งข้อมูลที่บุคคลสื่อสารถึงกันจะกระทำมิได้ เว้นแต่มีคำสั่งหรือหมายของศาล หรือมีเหตุอย่างอื่นตามที่กฎหมายบัญญัต… การติดต่อสื่อสาร
• การพูดและสื่อ: มาตรา 34มาตรา 34 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น การพูด การเขียน การพิมพ์ การโฆษณา และการสื่อความหมายโดยวิธีอื่น การจำกัดเสรีภาพดังกล่าวจะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจ ตามบทบัญญัติแห่งกฎหมายที่ตราขึ้นเฉพาะเพื่อรักษาความมั่นคงของรัฐ เพื่อคุ้มครองสิทธิหรือเสรีภาพของ บุคคลอื่น เพื่อรักษาควา… การแสดงความคิดเห็นและเสรีภาพทางวิชาการ มาตรา 35มาตรา 35 บุคคลซึ่งประกอบวิชาชีพสื่อมวลชนย่อมมีเสรีภาพในการเสนอข่าวสาร หรือการแสดงความคิดเห็นตามจริยธรรมแห่งวิชาชีพ การสั่งปิดกิจการหนังสือพิมพ์หรือสื่อมวลชนอื่นเพื่อลิดรอนเสรีภาพตามวรรคหนึ่ง จะกระทำมิได้ การให้นำข่าวสารหรือข้อความใด ๆ ที่ผู้ประกอบวิชาชีพสื่อมวลชนจัดทำขึ้นไปให้เจ้าหน้าที่ต… สื่อมวลชน
• ทรัพย์สินและชีวิตทางเศรษฐกิจ: มาตรา 37มาตรา 37 บุคคลย่อมมีสิทธิในทรัพย์สินและการสืบมรดก ขอบเขตแห่งสิทธิและการจำกัดสิทธิเช่นว่านี้ ให้เป็นไปตามที่กฎหมายบัญญัติ การเวนคืนอสังหาริมทรัพย์จะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมาย ที่ตราขึ้นเพื่อการอันเป็นสาธารณูปโภค การป้องกันประเทศ หรือการได้มาซึ่งทรัพยากรธรรมชาติ ห… ทรัพย์สินและการเวนคืน มาตรา 38มาตรา 38 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการเดินทางและการเลือกถิ่นที่อยู่ การจำกัดเสรีภาพตามวรรคหนึ่งจะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมาย ที่ตราขึ้นเพื่อความมั่นคงของรัฐ ความสงบเรียบร้อยหรือสวัสดิภาพของประชาชน หรือการผังเมือง หรือเพื่อรักษาสถานภาพของครอบครัว หรือเพื่อสวัสดิภาพของผู… การเดินทาง มาตรา 39มาตรา 39 การเนรเทศบุคคลสัญชาติไทยออกนอกราชอาณาจักร หรือห้ามมิให้ผู้มีสัญชาติไทย เข้ามาในราชอาณาจักร จะกระทำมิได้ การถอนสัญชาติของบุคคลซึ่งมีสัญชาติไทยโดยการเกิด จะกระทำมิได้ ห้ามเนรเทศและห้ามถอนสัญชาติโดยการเกิด มาตรา 40มาตรา 40 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการประกอบอาชีพ การจำกัดเสรีภาพตามวรรคหนึ่งจะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมาย ที่ตราขึ้นเพื่อรักษาความมั่นคงหรือเศรษฐกิจของประเทศ การแข่งขันอย่างเป็นธรรม การป้องกัน หรือขจัดการกีดกันหรือการผูกขาด การคุ้มครองผู้บริโภค การจัดระเบียบการประกอบอ… การประกอบอาชีพ
• ประชาชนกับรัฐและการรวมกลุ่ม: มาตรา 41มาตรา 41 บุคคลและชุมชนย่อมมีสิทธิ (๑) ได้รับทราบและเข้าถึงข้อมูลหรือข่าวสารสาธารณะในครอบครองของหน่วยงานของรัฐ ตามที่กฎหมายบัญญัติ (๒) เสนอเรื่องราวร้องทุกข์ต่อหน่วยงานของรัฐและได้รับแจ้งผลการพิจารณาโดยรวดเร็ว (๓) ฟ้องหน่วยงานของรัฐให้รับผิดเนื่องจากการกระทำหรือการละเว้นการกระทำของข้าราชกา… ข้อมูลข่าวสาร ร้องเรียน และฟ้องรัฐ มาตรา 42มาตรา 42 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการรวมกันเป็นสมาคม สหกรณ์ สหภาพ องค์กร ชุมชน หรือหมู่คณะอื่น การจำกัดเสรีภาพตามวรรคหนึ่งจะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมาย ที่ตราขึ้นเพื่อคุ้มครองประโยชน์สาธารณะ เพื่อรักษาความสงบเรียบร้อย หรือศีลธรรมอันดีของประชาชน หรือเพื่อการป้องกันหรือ… การรวมกันเป็นสมาคม มาตรา 43มาตรา 43 บุคคลและชุมชนย่อมมีสิทธิ (๑) อนุรักษ์ ฟื้นฟู หรือส่งเสริมภูมิปัญญา ศิลปะ วัฒนธรรม ขนบธรรมเนียม และจารีตประเพณี อันดีงามทั้งของท้องถิ่นและของชาติ (๒) จัดการ บำรุงรักษา และใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และความหลากหลายทางชีวภาพอย่างสมดุลและยั่งยืนตามวิธีการที่กฎหมายบัญญ… สิทธิชุมชน มาตรา 44มาตรา 44 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการชุมนุมโดยสงบและปราศจากอาวุธ การจำกัดเสรีภาพตามวรรคหนึ่งจะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมาย ที่ตราขึ้นเพื่อรักษาความมั่นคงของรัฐ ความปลอดภัยสาธารณะ ความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดี ของประชาชน หรือเพื่อคุ้มครองสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลอื่น การชุมนุม มาตรา 45มาตรา 45 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการรวมกันจัดตั้งพรรคการเมืองตามวิถีทางการปกครอง ระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข ตามที่กฎหมายบัญญัติ กฎหมายตามวรรคหนึ่งอย่างน้อยต้องมีบทบัญญัติเกี่ยวกับการบริหารพรรคการเมือง ซึ่งต้องกำหนด ให้เป็นไปโดยเปิดเผยและตรวจสอบได้ เปิดโอกาสให้สมาชิกมีส่ว… พรรคการเมือง มาตรา 46มาตรา 46 สิทธิของผู้บริโภคย่อมได้รับความคุ้มครอง บุคคลย่อมมีสิทธิรวมกันจัดตั้งองค์กรของผู้บริโภคเพื่อคุ้มครองและพิทักษ์สิทธิของผู้บริโภค องค์กรของผู้บริโภคตามวรรคสองมีสิทธิรวมกันจัดตั้งเป็นองค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อให้เกิดพลัง ในการคุ้มครองและพิทักษ์สิทธิของผู้บริโภคโดยได้รับการสนับสนุ… ผู้บริโภค
• สวัสดิการ: มาตรา 47มาตรา 47 บุคคลย่อมมีสิทธิได้รับบริการสาธารณสุขของรัฐ บุคคลผู้ยากไร้ย่อมมีสิทธิได้รับบริการสาธารณสุขของรัฐโดยไม่เสียค่าใช้จ่ายตามที่กฎหมายบัญญัติ บุคคลย่อมมีสิทธิได้รับการป้องกันและขจัดโรคติดต่ออันตรายจากรัฐโดยไม่เสียค่าใช้จ่าย สาธารณสุข มาตรา 48มาตรา 48 สิทธิของมารดาในช่วงระหว่างก่อนและหลังการคลอดบุตรย่อมได้รับความคุ้มครอง และช่วยเหลือตามที่กฎหมายบัญญัติ บุคคลซึ่งมีอายุเกินหกสิบปีและไม่มีรายได้เพียงพอแก่การยังชีพ และบุคคลผู้ยากไร้ย่อมมีสิทธิ ได้รับความช่วยเหลือที่เหมาะสมจากรัฐตามที่กฎหมายบัญญัติ มารดา ผู้สูงอายุ และผู้ยากไร้
• เส้นแดง: มาตรา 49มาตรา 49 บุคคลจะใช้สิทธิหรือเสรีภาพเพื่อล้มล้างการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุขมิได้ ผู้ใดทราบว่ามีการกระทำตามวรรคหนึ่ง ย่อมมีสิทธิร้องต่ออัยการสูงสุดเพื่อร้องขอให้ศาลรัฐธรรมนูญ วินิจฉัยสั่งการให้เลิกการกระทำดังกล่าวได้ ในกรณีที่อัยการสูงสุดมีคำสั่งไม่รับดำเนินการ… ห้ามใช้สิทธิเสรีภาพเพื่อล้มล้างการปกครอง

สังเกตว่าหมวดเริ่มด้วยกติกากลางและปิดด้วยเส้นแดง ตรงกลางคือรายการเสรีภาพ โครงสร้างแบบนี้บอกวิธีอ่านทั้งหมวด เสรีภาพเป็นหลัก ข้อจำกัดเป็นข้อยกเว้นที่ต้องมีเหตุผล

สิทธิที่ไม่ต้องรอกฎหมาย (มาตรา 25 วรรคสอง)

หลายมาตราในหมวดนี้มีวลีต่อท้ายว่า “ตามที่กฎหมายบัญญัติ” หรือ “ตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่กฎหมายบัญญัติ” เช่น สิทธิชุมชนในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติตามมาตรา 43มาตรา 43 บุคคลและชุมชนย่อมมีสิทธิ (๑) อนุรักษ์ ฟื้นฟู หรือส่งเสริมภูมิปัญญา ศิลปะ วัฒนธรรม ขนบธรรมเนียม และจารีตประเพณี อันดีงามทั้งของท้องถิ่นและของชาติ (๒) จัดการ บำรุงรักษา และใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และความหลากหลายทางชีวภาพอย่างสมดุลและยั่งยืนตามวิธีการที่กฎหมายบัญญ… หรือสิทธิได้รับข้อมูลข่าวสารสาธารณะตามมาตรา 41มาตรา 41 บุคคลและชุมชนย่อมมีสิทธิ (๑) ได้รับทราบและเข้าถึงข้อมูลหรือข่าวสารสาธารณะในครอบครองของหน่วยงานของรัฐ ตามที่กฎหมายบัญญัติ (๒) เสนอเรื่องราวร้องทุกข์ต่อหน่วยงานของรัฐและได้รับแจ้งผลการพิจารณาโดยรวดเร็ว (๓) ฟ้องหน่วยงานของรัฐให้รับผิดเนื่องจากการกระทำหรือการละเว้นการกระทำของข้าราชกา… วลีนี้มีไว้ให้สภาออกรายละเอียด เช่น ยื่นเรื่องที่ไหน ภายในกี่วัน

ปัญหาคือ ถ้าสภาไม่ออกกฎหมาย สิทธิจะค้างอยู่บนกระดาษหรือไม่ เหมือนได้กุญแจบ้านมาแต่ประตูยังไม่ได้ติดตั้ง มาตรา 25มาตรา 25 สิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทย นอกจากที่บัญญัติคุ้มครองไว้เป็นการเฉพาะ ในรัฐธรรมนูญแล้ว การใดที่มิได้ห้ามหรือจำกัดไว้ในรัฐธรรมนูญหรือในกฎหมายอื่น บุคคลย่อมมีสิทธิ และเสรีภาพที่จะทำการนั้นได้และได้รับความคุ้มครองตามรัฐธรรมนูญ ตราบเท่าที่การใช้สิทธิหรือเสรีภาพ เช่นว่านั้นไม่กระทบกระ… วรรคสองตอบว่าไม่ค้าง บุคคลหรือชุมชนใช้สิทธินั้นได้ทันทีตามเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญ ความเงียบของสภาจึงไม่ใช่การปิดประตู

สำหรับข้อสอบ ให้จำคู่กันว่า วรรคสองแก้ปัญหา “สิทธิรอกฎหมาย” ส่วนวรรคสามแก้ปัญหา “สิทธิที่ไม่มีช่องทางไปศาล” ทั้งสองวรรคทำหน้าที่เดียวกัน คือทำให้สิทธิในรัฐธรรมนูญใช้ได้จริง ไม่ใช่แค่ประกาศเจตนา

มาตรา 27: เท่าเทียมไม่ได้แปลว่าเหมือนกันทุกกรณี

มาตรา 27มาตรา 27 บุคคลย่อมเสมอกันในกฎหมาย มีสิทธิและเสรีภาพและได้รับความคุ้มครอง ตามกฎหมายเท่าเทียมกัน ชายและหญิงมีสิทธิเท่าเทียมกัน การเลือกปฏิบัติโดยไม่เป็นธรรมต่อบุคคล ไม่ว่าด้วยเหตุความแตกต่างในเรื่องถิ่นกำเนิด เชื้อชาติ ภาษา เพศ อายุ ความพิการ สภาพทางกายหรือสุขภาพ สถานะของบุคคล ฐานะทางเศรษฐก… มีห้าวรรค และแต่ละวรรคตอบคำถามคนละข้อ

• วรรคหนึ่ง: บุคคลย่อมเสมอกันในกฎหมาย ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายเท่าเทียมกัน
• วรรคสอง: ชายและหญิงมีสิทธิเท่าเทียมกัน
• วรรคสาม: ห้ามเลือกปฏิบัติโดยไม่เป็นธรรมด้วยเหตุความแตกต่าง เช่น ถิ่นกำเนิด เชื้อชาติ ภาษา เพศ อายุ ความพิการ สภาพทางกายหรือสุขภาพ สถานะของบุคคล ฐานะทางเศรษฐกิจหรือสังคม ความเชื่อทางศาสนา การศึกษาอบรม ความคิดเห็นทางการเมืองที่ไม่ขัดรัฐธรรมนูญ “หรือเหตุอื่นใด” คำสุดท้ายนี้ทำให้รายการเปิด ไม่ใช่รายการปิด
• วรรคสี่: มาตรการที่รัฐทำเพื่อขจัดอุปสรรค หรือเพื่อคุ้มครองเด็ก สตรี ผู้สูงอายุ คนพิการ หรือผู้ด้อยโอกาส ไม่ถือเป็นการเลือกปฏิบัติโดยไม่เป็นธรรม
• วรรคห้า: ทหาร ตำรวจ ข้าราชการ เจ้าหน้าที่รัฐ และพนักงานขององค์กรของรัฐ มีสิทธิเสรีภาพเหมือนคนทั่วไป เว้นแต่กฎหมายจำกัดไว้เฉพาะเรื่องการเมือง สมรรถภาพ วินัย หรือจริยธรรม

วรรคสี่คือหัวใจของการเข้าใจความเท่าเทียม ทางลาดหน้าอาคารราชการไม่ใช่สิทธิพิเศษของคนนั่งรถเข็น มันคือการทำให้เขาเดินเข้าประตูเดียวกับทุกคนได้ ความเท่าเทียมจึงวัดที่ผลว่าคนเข้าถึงสิทธิได้เท่ากันไหม ไม่ได้วัดที่การปฏิบัติเหมือนกันเป๊ะ

คำว่า “โดยไม่เป็นธรรม” ในวรรคสามก็สำคัญ กฎหมายแยกแยะคนได้ตลอดเวลา เช่น กำหนดอายุขั้นต่ำในการขับรถ สิ่งที่ห้ามคือการแยกแยะที่ไม่มีเหตุผลรองรับ

มาตรา 29: กติกาของห้องพิจารณาคดีอาญา

มาตรา 29มาตรา 29 บุคคลไม่ต้องรับโทษอาญา เว้นแต่ได้กระทำการอันกฎหมายที่ใช้อยู่ในเวลา ที่กระทำนั้นบัญญัติเป็นความผิดและกำหนดโทษไว้ และโทษที่จะลงแก่บุคคลนั้นจะหนักกว่าโทษที่บัญญัติไว้ใน กฎหมายที่ใช้อยู่ในเวลาที่กระทำความผิดมิได้ ในคดีอาญา ให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าผู้ต้องหาหรือจำเลยไม่มีความผิด และก่อนม… คือรายการกติกาที่ทำให้การดำเนินคดีอาญาเป็นการแข่งขันที่ยุติธรรม แทนที่จะเป็นการไล่ล่า

• ไม่มีความผิด ไม่มีโทษ ถ้าไม่มีกฎหมายในเวลาที่ทำ: คนจะต้องรับโทษอาญาก็ต่อเมื่อกฎหมายที่ใช้อยู่ตอนทำบัญญัติว่าเป็นความผิดและกำหนดโทษไว้ และโทษต้องไม่หนักกว่าที่กฎหมายตอนนั้นกำหนด กฎกติกาต้องประกาศก่อนเริ่มเกม
• สันนิษฐานไว้ก่อนว่าบริสุทธิ์: ผู้ต้องหาหรือจำเลยต้องถือว่าไม่มีความผิด จนกว่าจะมีคำพิพากษาอันถึงที่สุด และห้ามปฏิบัติต่อเขาเหมือนผู้กระทำผิดก่อนถึงตอนนั้น
• ควบคุมตัวเท่าที่จำเป็นเพื่อกันหลบหนี: การขังไม่ใช่การลงโทษล่วงหน้า
• ห้ามบังคับให้ให้การเป็นปฏิปักษ์ต่อตนเอง: รัฐต้องหาหลักฐานเอง ไม่ใช่บีบให้คนพูดปรักปรำตัวเอง
• คำขอประกันต้องได้รับการพิจารณา ห้ามเรียกหลักประกันเกินควร และการไม่ให้ประกันต้องเป็นไปตามที่กฎหมายบัญญัติ

เหตุผลรวมของทั้งมาตราคือ รัฐมีตำรวจ อัยการ งบประมาณ และเวลา คนคนเดียวไม่มี กติกาเหล่านี้คือการให้แต้มต่อแก่ฝ่ายที่อ่อนกว่า เพื่อให้ความผิดพลาดที่ร้ายแรงที่สุด คือการลงโทษคนบริสุทธิ์ เกิดยากที่สุด

มาตรา 34–35: พูด เขียน สอน และสื่อ

มาตรา 34มาตรา 34 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น การพูด การเขียน การพิมพ์ การโฆษณา และการสื่อความหมายโดยวิธีอื่น การจำกัดเสรีภาพดังกล่าวจะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจ ตามบทบัญญัติแห่งกฎหมายที่ตราขึ้นเฉพาะเพื่อรักษาความมั่นคงของรัฐ เพื่อคุ้มครองสิทธิหรือเสรีภาพของ บุคคลอื่น เพื่อรักษาควา… คุ้มครองการแสดงความคิดเห็น การพูด การเขียน การพิมพ์ การโฆษณา และการสื่อความหมายวิธีอื่น จำกัดได้โดยกฎหมายเฉพาะเพื่อสี่เหตุ คือ ความมั่นคงของรัฐ สิทธิเสรีภาพของผู้อื่น ความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดี และสุขภาพของประชาชน

วรรคสองของมาตรา 34มาตรา 34 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น การพูด การเขียน การพิมพ์ การโฆษณา และการสื่อความหมายโดยวิธีอื่น การจำกัดเสรีภาพดังกล่าวจะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจ ตามบทบัญญัติแห่งกฎหมายที่ตราขึ้นเฉพาะเพื่อรักษาความมั่นคงของรัฐ เพื่อคุ้มครองสิทธิหรือเสรีภาพของ บุคคลอื่น เพื่อรักษาควา… คุ้มครองเสรีภาพทางวิชาการ แต่มีเงื่อนไขที่ต้องจำให้แม่น การใช้เสรีภาพทางวิชาการต้องไม่ขัดต่อหน้าที่ของปวงชนชาวไทยหรือศีลธรรมอันดี และต้อง “เคารพและไม่ปิดกั้นความเห็นต่างของบุคคลอื่น” เงื่อนไขข้อหลังน่าสนใจ เพราะผูกเสรีภาพของนักวิชาการไว้กับหน้าที่เปิดพื้นที่ให้คนเห็นต่างด้วย

มาตรา 35มาตรา 35 บุคคลซึ่งประกอบวิชาชีพสื่อมวลชนย่อมมีเสรีภาพในการเสนอข่าวสาร หรือการแสดงความคิดเห็นตามจริยธรรมแห่งวิชาชีพ การสั่งปิดกิจการหนังสือพิมพ์หรือสื่อมวลชนอื่นเพื่อลิดรอนเสรีภาพตามวรรคหนึ่ง จะกระทำมิได้ การให้นำข่าวสารหรือข้อความใด ๆ ที่ผู้ประกอบวิชาชีพสื่อมวลชนจัดทำขึ้นไปให้เจ้าหน้าที่ต… ว่าด้วยสื่อมวลชน และเป็นมาตราที่ละเอียดที่สุดมาตราหนึ่งในหมวดนี้ - คนทำสื่อมีเสรีภาพเสนอข่าวและแสดงความคิดเห็นตามจริยธรรมวิชาชีพ - ห้ามสั่งปิดสื่อเพื่อลิดรอนเสรีภาพ - ห้ามบังคับให้ส่งข่าวให้เจ้าหน้าที่ตรวจก่อนเผยแพร่ ยกเว้นในภาวะสงคราม - เจ้าของหนังสือพิมพ์หรือสื่อมวลชนอื่นต้องมีสัญชาติไทย - รัฐห้ามให้เงินหรือทรัพย์สินอุดหนุนสื่อเอกชน - หน่วยงานรัฐที่จ่ายเงินให้สื่อ เช่นค่าโฆษณาหรือประชาสัมพันธ์ ต้องเปิดเผยรายละเอียดต่อคณะกรรมการตรวจเงินแผ่นดินและประกาศให้ประชาชนทราบ - เจ้าหน้าที่รัฐที่ทำงานสื่อมีเสรีภาพเช่นกัน แต่ต้องคำนึงถึงภารกิจของหน่วยงานตัวเอง

ทำไมต้องเขียนเรื่องเงินไว้ถึงขนาดนี้ เพราะการปิดปากสื่อไม่จำเป็นต้องใช้กุญแจล็อกโรงพิมพ์ ใช้งบโฆษณาก็ได้ สื่อที่รายได้หลักมาจากหน่วยงานรัฐจะวิจารณ์หน่วยงานนั้นยากขึ้นเอง กฎเรื่องการเปิดเผยเงินจึงเป็นการทำให้เชือกที่มองไม่เห็นกลายเป็นเชือกที่มองเห็น

มาตรา 32: ความเป็นส่วนตัวและข้อมูลส่วนบุคคล

มาตรา 32มาตรา 32 บุคคลย่อมมีสิทธิในความเป็นอยู่ส่วนตัว เกียรติยศ ชื่อเสียง และครอบครัว การกระทำอันเป็นการละเมิดหรือกระทบต่อสิทธิของบุคคลตามวรรคหนึ่ง หรือการนำข้อมูล ส่วนบุคคลไปใช้ประโยชน์ไม่ว่าในทางใด ๆ จะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมาย ที่ตราขึ้นเพียงเท่าที่จำเป็นเพื่อประโย… คุ้มครองความเป็นอยู่ส่วนตัว เกียรติยศ ชื่อเสียง และครอบครัว และเพิ่มเรื่องที่ฉบับเก่าไม่ได้เน้นเท่า คือ การนำข้อมูลส่วนบุคคลไปใช้ประโยชน์ไม่ว่าทางใด ทำไม่ได้ เว้นแต่มีกฎหมายที่ตราขึ้นเพียงเท่าที่จำเป็นเพื่อประโยชน์สาธารณะ

ลองคิดถึงเบอร์โทรศัพท์ที่คุณให้ร้านค้าไว้รับแต้มสะสม แล้ววันหนึ่งมีบริษัทประกันที่ไม่เคยรู้จักโทรมา คำถามว่า “ใครเอาข้อมูลไป และมีสิทธิอะไร” คือคำถามของมาตรานี้ กฎหมายที่ทำหน้าที่ลงรายละเอียดเรื่องนี้คือ พระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562

สังเกตคำว่า “เพียงเท่าที่จำเป็น” ซึ่งเป็นหลักความได้สัดส่วนแบบเดียวกับมาตรา 26มาตรา 26 การตรากฎหมายที่มีผลเป็นการจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลต้องเป็นไป ตามเงื่อนไขที่บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญ ในกรณีที่รัฐธรรมนูญมิได้บัญญัติเงื่อนไขไว้ กฎหมายดังกล่าว ต้องไม่ขัดต่อหลักนิติธรรม ไม่เพิ่มภาระหรือจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลเกินสมควรแก่เหตุ และจะกระทบต่อศักดิ์ศรีความเป็นม… ปรากฏอยู่ในตัวมาตราอีกชั้นหนึ่ง

มาตรา 37: ทรัพย์สินและการเวนคืน

สมมติกรมทางหลวงจะตัดถนนผ่านสวนทุเรียนที่ครอบครัวหนึ่งปลูกมาสามรุ่น มาตรา 37มาตรา 37 บุคคลย่อมมีสิทธิในทรัพย์สินและการสืบมรดก ขอบเขตแห่งสิทธิและการจำกัดสิทธิเช่นว่านี้ ให้เป็นไปตามที่กฎหมายบัญญัติ การเวนคืนอสังหาริมทรัพย์จะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมาย ที่ตราขึ้นเพื่อการอันเป็นสาธารณูปโภค การป้องกันประเทศ หรือการได้มาซึ่งทรัพยากรธรรมชาติ ห… คือกติกาของเหตุการณ์นี้ทั้งหมด

• สิทธิในทรัพย์สินและการสืบมรดกได้รับคุ้มครอง ขอบเขตและการจำกัดเป็นไปตามกฎหมาย
• การเวนคืนอสังหาริมทรัพย์ทำได้เฉพาะโดยกฎหมาย และเฉพาะเพื่อสาธารณูปโภค การป้องกันประเทศ การได้มาซึ่งทรัพยากรธรรมชาติ หรือประโยชน์สาธารณะอย่างอื่น
• ต้องจ่ายค่าทดแทนที่เป็นธรรมภายในเวลาอันควร แก่เจ้าของและผู้ทรงสิทธิที่เสียหาย โดยคำนึงถึงประโยชน์สาธารณะ ผลกระทบต่อผู้ถูกเวนคืน และประโยชน์ที่ผู้ถูกเวนคืนอาจได้จากการเวนคืนนั้น (เช่น ที่ดินแปลงที่เหลือราคาขึ้นเพราะติดถนนใหม่)
• เวนคืนได้เท่าที่จำเป็นเท่านั้น
• กฎหมายเวนคืนต้องระบุวัตถุประสงค์และระยะเวลาเข้าใช้ให้ชัด
• ถ้าไม่ได้ใช้ภายในเวลาที่กำหนด หรือมีที่เหลือจากการใช้ และเจ้าของเดิมหรือทายาทต้องการคืน ต้องคืนให้
• กฎหมายเวนคืนที่ระบุเจาะจงที่ดินหรือเจ้าของ ไม่ถือว่าขัดมาตรา 26มาตรา 26 การตรากฎหมายที่มีผลเป็นการจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลต้องเป็นไป ตามเงื่อนไขที่บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญ ในกรณีที่รัฐธรรมนูญมิได้บัญญัติเงื่อนไขไว้ กฎหมายดังกล่าว ต้องไม่ขัดต่อหลักนิติธรรม ไม่เพิ่มภาระหรือจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลเกินสมควรแก่เหตุ และจะกระทบต่อศักดิ์ศรีความเป็นม… วรรคสอง

ตรรกะของกติกาข้อ “ต้องคืน” ตรงไปตรงมา รัฐเอาที่ดินไปได้เพราะมีเหตุผลสาธารณะ ถ้าเหตุผลนั้นหายไป อำนาจที่อาศัยเหตุผลนั้นก็ต้องหายไปด้วย เหมือนเพื่อนบ้านยืมบันไดไปซ่อมหลังคา ซ่อมเสร็จแล้วก็ต้องเอามาคืน ไม่ใช่เก็บไว้เผื่อใช้วันหน้า

ประชาชนกับรัฐ: ข้อมูล ร้องเรียน ฟ้อง และสิทธิชุมชน (มาตรา 41, 43, 46)

มาตรา 41มาตรา 41 บุคคลและชุมชนย่อมมีสิทธิ (๑) ได้รับทราบและเข้าถึงข้อมูลหรือข่าวสารสาธารณะในครอบครองของหน่วยงานของรัฐ ตามที่กฎหมายบัญญัติ (๒) เสนอเรื่องราวร้องทุกข์ต่อหน่วยงานของรัฐและได้รับแจ้งผลการพิจารณาโดยรวดเร็ว (๓) ฟ้องหน่วยงานของรัฐให้รับผิดเนื่องจากการกระทำหรือการละเว้นการกระทำของข้าราชกา… ให้บุคคลและชุมชนมีสิทธิสามอย่างต่อรัฐ เรียงตามลำดับความแรง - รู้: ได้รับทราบและเข้าถึงข้อมูลข่าวสารสาธารณะที่หน่วยงานรัฐถืออยู่ ตามที่กฎหมายบัญญัติ - บอก: เสนอเรื่องราวร้องทุกข์ และได้รับแจ้งผลโดยรวดเร็ว - ฟ้อง: ฟ้องหน่วยงานรัฐให้รับผิดจากการกระทำหรือละเว้นการกระทำของเจ้าหน้าที่

มาตรา 43มาตรา 43 บุคคลและชุมชนย่อมมีสิทธิ (๑) อนุรักษ์ ฟื้นฟู หรือส่งเสริมภูมิปัญญา ศิลปะ วัฒนธรรม ขนบธรรมเนียม และจารีตประเพณี อันดีงามทั้งของท้องถิ่นและของชาติ (๒) จัดการ บำรุงรักษา และใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และความหลากหลายทางชีวภาพอย่างสมดุลและยั่งยืนตามวิธีการที่กฎหมายบัญญ… เป็นสิทธิชุมชน ชุมชนมีสิทธิอนุรักษ์ภูมิปัญญาและวัฒนธรรม จัดการและใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติอย่างสมดุลและยั่งยืน เข้าชื่อเสนอแนะให้รัฐทำหรืองดเว้นการกระทำที่กระทบชุมชนแล้วได้รับแจ้งผลโดยรวดเร็ว และจัดระบบสวัสดิการของชุมชนเอง โดยมีสิทธิร่วมกับท้องถิ่นหรือรัฐในการทำเรื่องเหล่านี้ด้วย

มาตรา 46มาตรา 46 สิทธิของผู้บริโภคย่อมได้รับความคุ้มครอง บุคคลย่อมมีสิทธิรวมกันจัดตั้งองค์กรของผู้บริโภคเพื่อคุ้มครองและพิทักษ์สิทธิของผู้บริโภค องค์กรของผู้บริโภคตามวรรคสองมีสิทธิรวมกันจัดตั้งเป็นองค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อให้เกิดพลัง ในการคุ้มครองและพิทักษ์สิทธิของผู้บริโภคโดยได้รับการสนับสนุ… คุ้มครองสิทธิผู้บริโภค ให้รวมกันตั้งองค์กรผู้บริโภค และให้องค์กรเหล่านั้นรวมกันเป็นองค์กรอิสระที่รัฐสนับสนุนได้ กฎหมายที่ตามมาคือพระราชบัญญัติการจัดตั้งสภาองค์กรของผู้บริโภค พ.ศ. 2562

ทำไมชุมชนต้องมีสิทธิเป็นกลุ่ม ไม่ใช่แค่สิทธิรายคน เพราะความเสียหายบางอย่างเป็นของส่วนรวม แม่น้ำที่เน่าไม่ได้เป็นของใครคนเดียว ถ้าต้องรอให้เจ้าของที่ดินทีละรายพิสูจน์ความเสียหายของตัวเอง ก็จะไม่มีใครพูดแทนแม่น้ำ

รวมกลุ่ม ชุมนุม และตั้งพรรค (มาตรา 42, 44, 45)

มาตรา 42มาตรา 42 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการรวมกันเป็นสมาคม สหกรณ์ สหภาพ องค์กร ชุมชน หรือหมู่คณะอื่น การจำกัดเสรีภาพตามวรรคหนึ่งจะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมาย ที่ตราขึ้นเพื่อคุ้มครองประโยชน์สาธารณะ เพื่อรักษาความสงบเรียบร้อย หรือศีลธรรมอันดีของประชาชน หรือเพื่อการป้องกันหรือ… คุ้มครองการรวมกันเป็นสมาคม สหกรณ์ สหภาพ องค์กร ชุมชน หรือหมู่คณะอื่น จำกัดได้โดยกฎหมายเพื่อประโยชน์สาธารณะ ความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดี หรือเพื่อป้องกันการกีดกันหรือผูกขาด

มาตรา 44มาตรา 44 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการชุมนุมโดยสงบและปราศจากอาวุธ การจำกัดเสรีภาพตามวรรคหนึ่งจะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมาย ที่ตราขึ้นเพื่อรักษาความมั่นคงของรัฐ ความปลอดภัยสาธารณะ ความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดี ของประชาชน หรือเพื่อคุ้มครองสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลอื่น คุ้มครองการชุมนุม มีคุณสมบัติสองคำที่ต้องจำ คือ “โดยสงบ” และ “ปราศจากอาวุธ” การชุมนุมที่ขาดสองคุณสมบัตินี้อยู่นอกการคุ้มครองตั้งแต่ต้น ส่วนการชุมนุมที่สงบและไม่มีอาวุธ จำกัดได้โดยกฎหมายเพื่อความมั่นคง ความปลอดภัยสาธารณะ ความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดี หรือสิทธิของผู้อื่น กฎหมายที่ใช้จัดระเบียบเรื่องนี้ในปัจจุบันคือ พระราชบัญญัติการชุมนุมสาธารณะ พ.ศ. 2558

มาตรา 45มาตรา 45 บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการรวมกันจัดตั้งพรรคการเมืองตามวิถีทางการปกครอง ระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข ตามที่กฎหมายบัญญัติ กฎหมายตามวรรคหนึ่งอย่างน้อยต้องมีบทบัญญัติเกี่ยวกับการบริหารพรรคการเมือง ซึ่งต้องกำหนด ให้เป็นไปโดยเปิดเผยและตรวจสอบได้ เปิดโอกาสให้สมาชิกมีส่ว… ให้เสรีภาพรวมกันตั้งพรรคการเมืองตามวิถีทางการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข และสั่งให้กฎหมายพรรคการเมืองต้องมีอย่างน้อยสี่เรื่อง คือ การบริหารพรรคต้องเปิดเผยและตรวจสอบได้ สมาชิกต้องมีส่วนร่วมกว้างขวางในการกำหนดนโยบายและส่งผู้สมัคร พรรคต้องเป็นอิสระไม่ถูกคนนอกพรรคครอบงำหรือชี้นำ และต้องมีมาตรการกำกับไม่ให้สมาชิกทำผิดกฎหมายเลือกตั้ง

ข้อ “ห้ามคนนอกครอบงำ” มีเหตุผลชัด ถ้าคนที่ไม่ได้เป็นสมาชิกสั่งพรรคได้ สมาชิกก็เป็นแค่ฉากหน้า และผู้สั่งการตัวจริงไม่ต้องรับผิดชอบอะไรต่อผู้เลือกตั้งเลย

สิทธิด้านสุขภาพและสวัสดิการ (มาตรา 47–48)

มาตรา 47มาตรา 47 บุคคลย่อมมีสิทธิได้รับบริการสาธารณสุขของรัฐ บุคคลผู้ยากไร้ย่อมมีสิทธิได้รับบริการสาธารณสุขของรัฐโดยไม่เสียค่าใช้จ่ายตามที่กฎหมายบัญญัติ บุคคลย่อมมีสิทธิได้รับการป้องกันและขจัดโรคติดต่ออันตรายจากรัฐโดยไม่เสียค่าใช้จ่าย วางสามชั้น - ทุกคนมีสิทธิได้รับบริการสาธารณสุขของรัฐ - ผู้ยากไร้มีสิทธิได้รับบริการโดยไม่เสียค่าใช้จ่าย ตามที่กฎหมายบัญญัติ - ทุกคนมีสิทธิได้รับการป้องกันและขจัดโรคติดต่ออันตรายจากรัฐโดยไม่เสียค่าใช้จ่าย

ชั้นที่สามไม่มีเงื่อนไขเรื่องฐานะ เพราะโรคระบาดไม่ถามรายได้ ถ้าคนจนเข้าถึงวัคซีนไม่ได้ คนรวยก็ไม่ปลอดภัย การป้องกันโรคจึงเป็นสินค้าสาธารณะ

มาตรา 48มาตรา 48 สิทธิของมารดาในช่วงระหว่างก่อนและหลังการคลอดบุตรย่อมได้รับความคุ้มครอง และช่วยเหลือตามที่กฎหมายบัญญัติ บุคคลซึ่งมีอายุเกินหกสิบปีและไม่มีรายได้เพียงพอแก่การยังชีพ และบุคคลผู้ยากไร้ย่อมมีสิทธิ ได้รับความช่วยเหลือที่เหมาะสมจากรัฐตามที่กฎหมายบัญญัติ คุ้มครองมารดาช่วงก่อนและหลังคลอด และให้คนอายุเกินหกสิบปีที่รายได้ไม่พอยังชีพ รวมทั้งผู้ยากไร้ มีสิทธิได้รับความช่วยเหลือที่เหมาะสมจากรัฐ ตามที่กฎหมายบัญญัติ

ให้สังเกตว่าสิทธิด้านสวัสดิการหลายเรื่อง เช่น การศึกษา 12 ปี และระบบสาธารณสุขที่ทั่วถึง ถูกย้ายไปเขียนเป็น “หน้าที่ของรัฐ” ในหมวด 5 (มาตรา 54มาตรา 54 รัฐต้องดำเนินการให้เด็กทุกคนได้รับการศึกษาเป็นเวลาสิบสองปี ตั้งแต่ก่อนวัยเรียนจนจบการศึกษาภาคบังคับอย่างมีคุณภาพโดยไม่เก็บค่าใช้จ่าย รัฐต้องดำเนินการให้เด็กเล็กได้รับการดูแลและพัฒนาก่อนเข้ารับการศึกษาตามวรรคหนึ่ง เพื่อพัฒนาร่างกาย จิตใจ วินัย อารมณ์ สังคม และสติปัญญาให้สมกับวัย โ… และ 55) เรื่องนี้มีที่มาและข้อถกเถียง ซึ่งอธิบายไว้ในบทถัดไป

มาตรา 49: เส้นแดงและขั้นตอนตามตัวบท

มาตรา 49มาตรา 49 บุคคลจะใช้สิทธิหรือเสรีภาพเพื่อล้มล้างการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุขมิได้ ผู้ใดทราบว่ามีการกระทำตามวรรคหนึ่ง ย่อมมีสิทธิร้องต่ออัยการสูงสุดเพื่อร้องขอให้ศาลรัฐธรรมนูญ วินิจฉัยสั่งการให้เลิกการกระทำดังกล่าวได้ ในกรณีที่อัยการสูงสุดมีคำสั่งไม่รับดำเนินการ… มีสี่วรรค อ่านเป็นขั้นตอนได้

• วรรคหนึ่ง (ข้อห้าม): บุคคลจะใช้สิทธิหรือเสรีภาพเพื่อล้มล้างการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุขมิได้
• วรรคสอง (ช่องทางหลัก): ผู้ใดทราบว่ามีการกระทำตามวรรคหนึ่ง มีสิทธิร้องต่ออัยการสูงสุด เพื่อขอให้ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยสั่งการให้เลิกการกระทำนั้น
• วรรคสาม (ช่องทางสำรอง): ถ้าอัยการสูงสุดสั่งไม่รับดำเนินการ หรือไม่ดำเนินการภายในสิบห้าวันนับแต่ได้รับคำร้อง ผู้ร้องยื่นต่อศาลรัฐธรรมนูญโดยตรงได้
• วรรคสี่ (ไม่ทับกัน): การดำเนินการตามมาตรานี้ไม่กระทบการดำเนินคดีอาญากับผู้กระทำ

เหตุผลเบื้องหลังเป็นแนวคิดที่หลายประเทศใช้ บางครั้งเรียกว่า “ประชาธิปไตยที่ป้องกันตนเองได้” คือ รัฐธรรมนูญไม่ควรเป็นเครื่องมือที่ใช้ทำลายตัวรัฐธรรมนูญเอง เสรีภาพที่ได้มาจากระบอบ จะใช้รื้อระบอบนั้นไม่ได้

สังเกตสามเรื่องของการออกแบบ หนึ่ง ผลตามมาตรานี้คือคำสั่ง “ให้เลิกการกระทำ” ไม่ใช่การลงโทษ การลงโทษเป็นเรื่องของคดีอาญาแยกต่างหาก สอง อัยการสูงสุดทำหน้าที่เป็นด่านกรองคำร้อง สาม ด่านกรองนั้นมีเพดานเวลา 15 วัน ถ้าด่านเงียบหรือปฏิเสธ ผู้ร้องไปต่อเองได้

จุดที่ต้องจำคือตัวเลข 15 วัน และลำดับว่ายื่นต่อใครก่อน คำตอบคืออัยการสูงสุดก่อน แล้วจึงศาลรัฐธรรมนูญ