อ่านรัฐธรรมนูญให้เห็นเป็นระบบ

กติกาสำหรับคนเขียนกติกา

ลองนึกถึงฟุตบอลหนึ่งนัด ผู้เล่นต้องทำตามกติกา กรรมการเป่านกหวีดเมื่อมีคนทำผิด แต่ใครเป็นคนเขียนกติกา และถ้ากรรมการเองเป่าผิด ใครจะตัดสิน

กฎหมายทั่วไปคือกติกาสำหรับประชาชน รัฐธรรมนูญคือกติกาสำหรับคนที่มีอำนาจออกกฎหมาย ใช้กฎหมาย และตัดสินคดี มันตอบคำถามสามข้อ ใครมีอำนาจอะไร ได้อำนาจนั้นมาอย่างไร และถ้าใช้อำนาจเกินเลยจะถูกหยุดอย่างไร

ทุกมาตราในรัฐธรรมนูญตอบหนึ่งในสามคำถามนี้ เมื่อเจอมาตราใหม่ ให้ถามก่อนเลยว่ามาตรานี้กำลังมอบอำนาจ กำหนดวิธีได้อำนาจ หรือกำหนดวิธีหยุดอำนาจ แค่นี้คุณก็รู้แล้วว่ามันอยู่ตรงไหนของเครื่องจักร

กฎหมายสูงสุด: มาตรา 5

มาตรา 5มาตรา 5 รัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายสูงสุดของประเทศ บทบัญญัติใดของกฎหมาย กฎ หรือข้อบังคับ หรือการกระทำใด ขัดหรือแย้งต่อรัฐธรรมนูญ บทบัญญัติหรือการกระทำนั้นเป็นอันใช้บังคับมิได้ เมื่อไม่มีบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญนี้บังคับแก่กรณีใด ให้กระทำการนั้นหรือวินิจฉัยกรณีนั้น ไปตามประเพณีการปกครองประเทศไทยใ… วรรคหนึ่งพูดสั้นมาก รัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายสูงสุดของประเทศ กฎหมาย กฎ ข้อบังคับ หรือการกระทำใดที่ขัดหรือแย้งกับรัฐธรรมนูญ ใช้บังคับไม่ได้

คำว่า “การกระทำใด” สำคัญ มันไม่ได้คุมแค่ตัวบทกฎหมาย แต่คุมการกระทำของรัฐด้วย คำสั่งของรัฐมนตรี มติคณะรัฐมนตรี การตัดสินใจของหน่วยงาน ล้วนต้องอยู่ใต้รัฐธรรมนูญ

เพื่อจำลำดับชั้น ให้นึกถึงบันไดที่ขั้นล่างต้องไม่ขัดขั้นบน - รัฐธรรมนูญ - พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญ (กฎหมายลูกที่รัฐธรรมนูญสั่งให้มี มาตรา 130มาตรา 130 ให้มีพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญ ดังต่อไปนี้ (๑) พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (๒) พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการได้มาซึ่งสมาชิกวุฒิสภา (๓) พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยคณะกรรมการการเลือกตั้ง (๔) พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมน…) - พระราชบัญญัติ และพระราชกำหนด (มาตรา 172มาตรา 172 ในกรณีเพื่อประโยชน์ในอันที่จะรักษาความปลอดภัยของประเทศ ความปลอดภัย สาธารณะ ความมั่นคงในทางเศรษฐกิจของประเทศ หรือป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ พระมหากษัตริย์ จะทรงตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ การตราพระราชกำหนดตามวรรคหนึ่ง ให้กระทำได้เฉพาะเมื่อคณะรัฐมนตรีเห็นว่าเป็…) - พระราชกฤษฎีกา (มาตรา 175มาตรา 175 พระมหากษัตริย์ทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการตราพระราชกฤษฎีกาโดยไม่ขัด ต่อกฎหมาย) - กฎกระทรวง ระเบียบ ประกาศ - ข้อบัญญัติท้องถิ่น

บันไดนี้มีความหมายในทางปฏิบัติ ถ้าตัวบทระดับพระราชบัญญัติขัดรัฐธรรมนูญ เรื่องไปศาลรัฐธรรมนูญ (มาตรา 210มาตรา 210 ศาลรัฐธรรมนูญมีหน้าที่และอำนาจ ดังต่อไปนี้ (๑) พิจารณาวินิจฉัยความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของกฎหมายหรือร่างกฎหมาย (๒) พิจารณาวินิจฉัยปัญหาเกี่ยวกับหน้าที่และอำนาจของสภาผู้แทนราษฎร วุฒิสภา รัฐสภา คณะรัฐมนตรี หรือองค์กรอิสระ (๓) หน้าที่และอำนาจอื่นตามที่บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญ การยื่นคำร้อ… และมาตรา 212มาตรา 212 ในการที่ศาลจะใช้บทบัญญัติแห่งกฎหมายบังคับแก่คดีใด ถ้าศาลเห็นเอง หรือคู่ความโต้แย้งพร้อมด้วยเหตุผลว่าบทบัญญัติแห่งกฎหมายนั้นต้องด้วยมาตรา ๕ และยังไม่มีคำวินิจฉัย ของศาลรัฐธรรมนูญในส่วนที่เกี่ยวกับบทบัญญัตินั้น ให้ศาลส่งความเห็นเช่นว่านั้นต่อศาลรัฐธรรมนูญ เพื่อวินิจฉัย ในระหว่างนั้…) ถ้าเป็นกฎหรือคำสั่งของฝ่ายปกครองที่ขัดรัฐธรรมนูญหรือกฎหมาย โดยหลักเรื่องไปศาลปกครอง (มาตรา 231มาตรา 231 ในการปฏิบัติหน้าที่ตามมาตรา ๒๓๐ ผู้ตรวจการแผ่นดินอาจเสนอเรื่อง ต่อศาลรัฐธรรมนูญหรือศาลปกครองได้เมื่อเห็นว่ามีกรณี ดังต่อไปนี้ (๑) บทบัญญัติแห่งกฎหมายใดมีปัญหาเกี่ยวกับความชอบด้วยรัฐธรรมนูญ ให้เสนอเรื่อง พร้อมด้วยความเห็นต่อศาลรัฐธรรมนูญ และให้ศาลรัฐธรรมนูญพิจารณาวินิจฉัยโดยไม่ชัก… วางเส้นแบ่งนี้ไว้ชัดสำหรับผู้ตรวจการแผ่นดิน)

เมื่อรัฐธรรมนูญเงียบ: มาตรา 5 วรรคสอง

ไม่มีรัฐธรรมนูญฉบับใดเขียนครอบคลุมทุกสถานการณ์ มาตรา 5มาตรา 5 รัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายสูงสุดของประเทศ บทบัญญัติใดของกฎหมาย กฎ หรือข้อบังคับ หรือการกระทำใด ขัดหรือแย้งต่อรัฐธรรมนูญ บทบัญญัติหรือการกระทำนั้นเป็นอันใช้บังคับมิได้ เมื่อไม่มีบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญนี้บังคับแก่กรณีใด ให้กระทำการนั้นหรือวินิจฉัยกรณีนั้น ไปตามประเพณีการปกครองประเทศไทยใ… วรรคสองจึงวางทางออกไว้ เมื่อไม่มีบทบัญญัติใดใช้บังคับแก่กรณีใด ให้ทำหรือวินิจฉัยไปตามประเพณีการปกครองประเทศไทยในระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข

มาตรานี้เป็นช่องว่างที่ตั้งใจเว้นไว้ เหมือนข้อสุดท้ายในสัญญาเช่าที่เขียนว่า “กรณีอื่นให้เป็นไปตามธรรมเนียมที่ปฏิบัติกันมา” มันกันไม่ให้ระบบติดขัดเพราะไม่มีตัวอักษรรองรับ แต่มันก็เปิดคำถามยากว่า ประเพณีคืออะไร และใครเป็นผู้บอก

ในรัฐธรรมนูญฉบับก่อน ๆ บทบัญญัติแบบเดียวกันนี้อยู่ที่ม. 7 คนรุ่นที่ผ่านปี 2549 จึงคุ้นกับชื่อ “ม. 7” มากกว่า

อำนาจเป็นของใคร: มาตรา 1 ถึงมาตรา 4

สี่มาตราแรกคือฐานราก - มาตรา 1มาตรา 1 ประเทศไทยเป็นราชอาณาจักรอันหนึ่งอันเดียว จะแบ่งแยกมิได้ ประเทศไทยเป็นราชอาณาจักรอันหนึ่งอันเดียว แบ่งแยกมิได้ - มาตรา 2มาตรา 2 ประเทศไทยมีการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ ทรงเป็นประมุข รูปแบบการปกครองคือระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข - มาตรา 3มาตรา 3 อำนาจอธิปไตยเป็นของปวงชนชาวไทย พระมหากษัตริย์ผู้ทรงเป็นประมุข ทรงใช้อำนาจนั้นทางรัฐสภา คณะรัฐมนตรี และศาล ตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญ รัฐสภา คณะรัฐมนตรี ศาล องค์กรอิสระ และหน่วยงานของรัฐ ต้องปฏิบัติหน้าที่ให้เป็นไป ตามรัฐธรรมนูญ กฎหมาย และหลักนิติธรรม เพื่อประโยชน์ส่วนรวมของประเทศ… อำนาจอธิปไตยเป็นของปวงชนชาวไทย พระมหากษัตริย์ทรงใช้อำนาจนั้นทางรัฐสภา คณะรัฐมนตรี และศาล - มาตรา 4มาตรา 4 ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ สิทธิ เสรีภาพ และความเสมอภาคของบุคคล ย่อมได้รับความคุ้มครอง ปวงชนชาวไทยย่อมได้รับความคุ้มครองตามรัฐธรรมนูญเสมอกัน ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ สิทธิ เสรีภาพ และความเสมอภาคได้รับความคุ้มครอง

มาตรา 3มาตรา 3 อำนาจอธิปไตยเป็นของปวงชนชาวไทย พระมหากษัตริย์ผู้ทรงเป็นประมุข ทรงใช้อำนาจนั้นทางรัฐสภา คณะรัฐมนตรี และศาล ตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญ รัฐสภา คณะรัฐมนตรี ศาล องค์กรอิสระ และหน่วยงานของรัฐ ต้องปฏิบัติหน้าที่ให้เป็นไป ตามรัฐธรรมนูญ กฎหมาย และหลักนิติธรรม เพื่อประโยชน์ส่วนรวมของประเทศ… แยกสองเรื่องที่คนมักรวมกัน เจ้าของอำนาจคือประชาชน ส่วนผู้ใช้อำนาจในนามของรัฐคือพระมหากษัตริย์ โดยใช้ผ่านสามองค์กร คิดแบบบ้านเช่า เจ้าของบ้านคือประชาชน แต่ทุกการกระทำในบ้านต้องผ่านช่องทางที่สัญญากำหนด

วรรคสองของมาตรา 3มาตรา 3 อำนาจอธิปไตยเป็นของปวงชนชาวไทย พระมหากษัตริย์ผู้ทรงเป็นประมุข ทรงใช้อำนาจนั้นทางรัฐสภา คณะรัฐมนตรี และศาล ตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญ รัฐสภา คณะรัฐมนตรี ศาล องค์กรอิสระ และหน่วยงานของรัฐ ต้องปฏิบัติหน้าที่ให้เป็นไป ตามรัฐธรรมนูญ กฎหมาย และหลักนิติธรรม เพื่อประโยชน์ส่วนรวมของประเทศ… เพิ่มเงื่อนไขที่คนมองข้าม รัฐสภา คณะรัฐมนตรี ศาล องค์กรอิสระ และหน่วยงานของรัฐ ต้องปฏิบัติหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญ กฎหมาย และหลักนิติธรรม เพื่อประโยชน์ส่วนรวม หลักนิติธรรมแปลง่าย ๆ ว่า อำนาจทุกชนิดต้องมีกฎหมายรองรับ และกฎหมายนั้นต้องเป็นธรรม ไม่ใช่แค่มีตัวอักษร

แผนที่ทั้งเล่ม: 16 หมวด กับบทเฉพาะกาล

แต่ละหมวดตอบคำถามหนึ่งข้อ จำคำถาม แล้วคุณจะรู้ว่าต้องเปิดหมวดไหน - หมวด 1 บททั่วไป (มาตรา 1มาตรา 1 ประเทศไทยเป็นราชอาณาจักรอันหนึ่งอันเดียว จะแบ่งแยกมิได้–5): ประเทศนี้คืออะไร อำนาจเป็นของใคร อะไรสูงสุด - หมวด 2 พระมหากษัตริย์ (มาตรา 6มาตรา 6 องค์พระมหากษัตริย์ทรงดำรงอยู่ในฐานะอันเป็นที่เคารพสักการะ ผู้ใดจะละเมิดมิได้ ผู้ใดจะกล่าวหาหรือฟ้องร้องพระมหากษัตริย์ในทางใด ๆ มิได้–24): ประมุขของรัฐ องคมนตรี ผู้สำเร็จราชการ การสืบราชสมบัติ - หมวด 3 สิทธิและเสรีภาพ (มาตรา 25มาตรา 25 สิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทย นอกจากที่บัญญัติคุ้มครองไว้เป็นการเฉพาะ ในรัฐธรรมนูญแล้ว การใดที่มิได้ห้ามหรือจำกัดไว้ในรัฐธรรมนูญหรือในกฎหมายอื่น บุคคลย่อมมีสิทธิ และเสรีภาพที่จะทำการนั้นได้และได้รับความคุ้มครองตามรัฐธรรมนูญ ตราบเท่าที่การใช้สิทธิหรือเสรีภาพ เช่นว่านั้นไม่กระทบกระ…–49): รัฐห้ามทำอะไรกับคุณ - หมวด 4 หน้าที่ของปวงชนชาวไทย (มาตรา 50มาตรา 50 บุคคลมีหน้าที่ ดังต่อไปนี้ (๑) พิทักษ์รักษาไว้ซึ่งชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ และการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข (๒) ป้องกันประเทศ พิทักษ์รักษาเกียรติภูมิ ผลประโยชน์ของชาติ และสาธารณสมบัติของแผ่นดิน รวมทั้งให้ความร่วมมือในการป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (๓) ป…): คุณต้องทำอะไรให้ส่วนรวม - หมวด 5 หน้าที่ของรัฐ (มาตรา 51มาตรา 51 การใดที่รัฐธรรมนูญบัญญัติให้เป็นหน้าที่ของรัฐตามหมวดนี้ ถ้าการนั้น เป็นการทำเพื่อให้เกิดประโยชน์แก่ประชาชนโดยตรง ย่อมเป็นสิทธิของประชาชนและชุมชนที่จะติดตาม และเร่งรัดให้รัฐดำเนินการ รวมตลอดทั้งฟ้องร้องหน่วยงานของรัฐที่เกี่ยวข้อง เพื่อจัดให้ประชาชน หรือชุมชนได้รับประโยชน์นั้นตามหล…–63): รัฐ “ต้อง” ทำอะไรให้คุณ - หมวด 6 แนวนโยบายแห่งรัฐ (มาตรา 64มาตรา 64 บทบัญญัติในหมวดนี้เป็นแนวทางให้รัฐดำเนินการตรากฎหมายและกำหนดนโยบาย ในการบริหารราชการแผ่นดิน–78): รัฐ “พึง” มุ่งไปทางไหน - หมวด 7 รัฐสภา (มาตรา 79มาตรา 79 รัฐสภาประกอบด้วยสภาผู้แทนราษฎรและวุฒิสภา รัฐสภาจะประชุมร่วมกันหรือแยกกัน ย่อมเป็นไปตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญ บุคคลจะเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรและสมาชิกวุฒิสภาในขณะเดียวกันมิได้–157): ใครออกกฎหมาย ใช้เงิน และตรวจรัฐบาล - หมวด 8 คณะรัฐมนตรี (มาตรา 158มาตรา 158 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกินสามสิบห้าคน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี มีหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราช…–183): ใครบริหาร มาอย่างไร พ้นอย่างไร - หมวด 9 การขัดกันแห่งผลประโยชน์ (มาตรา 184มาตรา 184 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรและสมาชิกวุฒิสภาต้อง (๑) ไม่ดำรงตำแหน่งหรือหน้าที่ใดในหน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐหรือรัฐวิสาหกิจ หรือตำแหน่งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น (๒) ไม่รับหรือแทรกแซงหรือก้าวก่ายการเข้ารับสัมปทานจากรัฐ หน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐ หรือรัฐวิสาหกิจ หรือเข้าเป็นคู…–187): ห้ามใช้ตำแหน่งหาประโยชน์ - หมวด 10 ศาล (มาตรา 188มาตรา 188 การพิจารณาพิพากษาอรรถคดีเป็นอำนาจของศาล ซึ่งต้องดำเนินการให้เป็นไป ตามกฎหมาย และในพระปรมาภิไธยพระมหากษัตริย์ ผู้พิพากษาและตุลาการย่อมมีอิสระในการพิจารณาพิพากษาอรรถคดีตามรัฐธรรมนูญและกฎหมาย ให้เป็นไปโดยรวดเร็ว เป็นธรรม และปราศจากอคติทั้งปวง–199): ใครตัดสินคดี - หมวด 11 ศาลรัฐธรรมนูญ (มาตรา 200มาตรา 200 ศาลรัฐธรรมนูญประกอบด้วยตุลาการศาลรัฐธรรมนูญจำนวนเก้าคนซึ่งพระมหากษัตริย์ ทรงแต่งตั้งจากบุคคล ดังต่อไปนี้ (๑) ผู้พิพากษาในศาลฎีกาซึ่งดำรงตำแหน่งไม่ต่ำกว่าผู้พิพากษาหัวหน้าคณะในศาลฎีกามาแล้ว ไม่น้อยกว่าสามปี ซึ่งได้รับคัดเลือกโดยที่ประชุมใหญ่ศาลฎีกา จำนวนสามคน (๒) ตุลาการในศาลปกครอ…–214): ใครตัดสินข้อพิพาทเรื่องรัฐธรรมนูญ - หมวด 12 องค์กรอิสระ (มาตรา 215มาตรา 215 องค์กรอิสระเป็นองค์กรที่จัดตั้งขึ้นให้มีความอิสระในการปฏิบัติหน้าที่ ให้เป็นไป ตามรัฐธรรมนูญและกฎหมาย การปฏิบัติหน้าที่และการใช้อำนาจขององค์กรอิสระต้องเป็นไปโดยสุจริต เที่ยงธรรม กล้าหาญ และปราศจากอคติทั้งปวงในการใช้ดุลพินิจ–247): ใครตรวจสอบนักการเมืองและรัฐ - หมวด 13 องค์กรอัยการ (มาตรา 248มาตรา 248 องค์กรอัยการมีหน้าที่และอำนาจตามที่บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญและกฎหมาย พนักงานอัยการมีอิสระในการพิจารณาสั่งคดีและการปฏิบัติหน้าที่ให้เป็นไปโดยรวดเร็ว เที่ยงธรรม และปราศจากอคติทั้งปวง และไม่ให้ถือว่าเป็นคำสั่งทางปกครอง การบริหารงานบุคคล การงบประมาณ และการดำเนินการอื่นขององค์กรอัยการให…): ใครฟ้องคดีแทนรัฐ - หมวด 14 การปกครองส่วนท้องถิ่น (มาตรา 249มาตรา 249 ภายใต้บังคับมาตรา ๑ ให้มีการจัดการปกครองส่วนท้องถิ่นตามหลักแห่ง การปกครองตนเองตามเจตนารมณ์ของประชาชนในท้องถิ่น ทั้งนี้ ตามวิธีการและรูปแบบองค์กร ปกครองส่วนท้องถิ่นที่กฎหมายบัญญัติ การจัดตั้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในรูปแบบใดให้คำนึงถึงเจตนารมณ์ของประชาชนในท้องถิ่น และความสามารถใน…–254): ท้องถิ่นปกครองตนเองแค่ไหน - หมวด 15 การแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ (มาตรา 255มาตรา 255 การแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญที่เป็นการเปลี่ยนแปลงการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข หรือเปลี่ยนแปลงรูปแบบของรัฐ จะกระทำมิได้–256): เปลี่ยนกติกานี้อย่างไร - หมวด 16 การปฏิรูปประเทศ (มาตรา 257มาตรา 257 การปฏิรูปประเทศตามหมวดนี้ต้องดำเนินการเพื่อบรรลุเป้าหมาย ดังต่อไปนี้ (๑) ประเทศชาติมีความสงบเรียบร้อย มีความสามัคคีปรองดอง มีการพัฒนาอย่างยั่งยืน ตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง และมีความสมดุลระหว่างการพัฒนาด้านวัตถุกับการพัฒนา ด้านจิตใจ (๒) สังคมมีความสงบสุข เป็นธรรม และมีโอกาสอ…–261): จะปฏิรูปอะไร - บทเฉพาะกาล (มาตรา 262มาตรา 262 ให้คณะองคมนตรีซึ่งดำรงตำแหน่งอยู่ในวันก่อนวันประกาศใช้รัฐธรรมนูญนี้ เป็นคณะองคมนตรีตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญนี้–279): สะพานจากระบบเก่าสู่ระบบใหม่

สังเกตสัดส่วน หมวด 7 รัฐสภาหมวดเดียวกินไปเกือบ 80 มาตรา ตัวเลขและขั้นตอนของรัฐสภาจึงเป็นส่วนใหญ่ของตัวบททั้งฉบับ

แบบแผนที่ 1: แม่แบบขององค์กรตรวจสอบ

ศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระเกือบทุกแห่งใช้แม่แบบเดียวกัน เรียนแม่แบบครั้งเดียว แล้วค่อยจำข้อยกเว้น - คณะกรรมการสรรหาคัดเลือก (มาตรา 203มาตรา 203 เมื่อมีกรณีที่จะต้องสรรหาผู้สมควรได้รับการแต่งตั้งเป็นตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ให้เป็นหน้าที่และอำนาจของคณะกรรมการสรรหา ซึ่งประกอบด้วย (๑) ประธานศาลฎีกา เป็นประธานกรรมการ (๒) ประธานสภาผู้แทนราษฎร และผู้นำฝ่ายค้านในสภาผู้แทนราษฎร เป็นกรรมการ (๓) ประธานศาลปกครองสูงสุด เป็นกรรมการ (๔) บ… และมาตรา 217มาตรา 217 เมื่อมีกรณีที่จะต้องสรรหาผู้สมควรได้รับการแต่งตั้งเป็นผู้ดำรงตำแหน่ง ในองค์กรอิสระนอกจากคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ให้เป็นหน้าที่และอำนาจของคณะกรรมการสรรหา ตามมาตรา ๒๐๓ ที่จะดำเนินการสรรหา เว้นแต่กรรมการสรรหาตามมาตรา ๒๐๓ (๔) ให้ประกอบด้วย บุคคลซึ่งแต่งตั้งโดยศาลรัฐธรรมนูญและอ… ซึ่งให้นำกลไกของมาตรา 203มาตรา 203 เมื่อมีกรณีที่จะต้องสรรหาผู้สมควรได้รับการแต่งตั้งเป็นตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ให้เป็นหน้าที่และอำนาจของคณะกรรมการสรรหา ซึ่งประกอบด้วย (๑) ประธานศาลฎีกา เป็นประธานกรรมการ (๒) ประธานสภาผู้แทนราษฎร และผู้นำฝ่ายค้านในสภาผู้แทนราษฎร เป็นกรรมการ (๓) ประธานศาลปกครองสูงสุด เป็นกรรมการ (๔) บ… มาใช้กับองค์กรอิสระ ยกเว้น กสม. ที่การสรรหาเป็นไปตาม พ.ร.ป. ตามมาตรา 246มาตรา 246 คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติประกอบด้วยกรรมการจำนวนเจ็ดคน ซึ่งพระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งตามคำแนะนำของวุฒิสภาจากผู้ซึ่งได้รับการสรรหา ผู้ซึ่งได้รับการสรรหาต้องมีความรู้และประสบการณ์ด้านการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน เป็นกลางทางการเมือง และมีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์…) - วุฒิสภาให้ความเห็นชอบ (มาตรา 204มาตรา 204 ผู้ได้รับการคัดเลือกหรือสรรหาเพื่อแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ต้องได้รับความเห็นชอบจากวุฒิสภาด้วยคะแนนเสียงไม่น้อยกว่ากึ่งหนึ่งของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ ของวุฒิสภา ในกรณีที่วุฒิสภาไม่ให้ความเห็นชอบผู้ได้รับการสรรหาหรือคัดเลือกรายใด ให้ดำเนินการสรรหา หรือคั… สำหรับศาลรัฐธรรมนูญ และ “ตามคำแนะนำของวุฒิสภา” ในมาตรา 222มาตรา 222 คณะกรรมการการเลือกตั้งประกอบด้วยกรรมการจำนวนเจ็ดคนซึ่งพระมหากษัตริย์ ทรงแต่งตั้งตามคำแนะนำของวุฒิสภา จากบุคคลดังต่อไปนี้ (๑) ผู้มีความรู้ความเชี่ยวชาญในสาขาวิชาการต่าง ๆ ที่จะยังประโยชน์แก่การบริหารและจัดการ การเลือกตั้งให้เป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรม และมีความซื่อสัตย์สุจริตเป็น… มาตรา 228มาตรา 228 ผู้ตรวจการแผ่นดินมีจำนวนสามคนซึ่งพระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งตามคำแนะนำ ของวุฒิสภา จากผู้ซึ่งได้รับการสรรหาโดยคณะกรรมการสรรหา ผู้ซึ่งได้รับการสรรหาต้องเป็นผู้มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ และมีความรู้ ความเชี่ยวชาญ และประสบการณ์เกี่ยวกับการบริหารราชการแผ่นดินไม่ต่ำกว่าอธิบดีห… มาตรา 232มาตรา 232 คณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติประกอบด้วย กรรมการจำนวนเก้าคน ซึ่งพระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งตามคำแนะนำของวุฒิสภาจากผู้ซึ่งได้รับการสรรหา โดยคณะกรรมการสรรหา ผู้ซึ่งได้รับการสรรหาต้องเป็นผู้มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ มีความรู้ ความเชี่ยวชาญ และประสบการณ์ด้านกฎ… มาตรา 238มาตรา 238 คณะกรรมการตรวจเงินแผ่นดินประกอบด้วยกรรมการจำนวนเจ็ดคน ซึ่งพระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งตามคำแนะนำของวุฒิสภา จากผู้ซึ่งได้รับการสรรหาโดยคณะกรรมการสรรหา ผู้ซึ่งได้รับการสรรหาต้องเป็นผู้มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ มีความรู้ ความเชี่ยวชาญ และประสบการณ์เกี่ยวกับการตรวจเงินแผ่นดิน… มาตรา 246มาตรา 246 คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติประกอบด้วยกรรมการจำนวนเจ็ดคน ซึ่งพระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งตามคำแนะนำของวุฒิสภาจากผู้ซึ่งได้รับการสรรหา ผู้ซึ่งได้รับการสรรหาต้องมีความรู้และประสบการณ์ด้านการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน เป็นกลางทางการเมือง และมีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์…) - พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้ง - วาระ 7 ปี ดำรงตำแหน่งได้วาระเดียว (มาตรา 207มาตรา 207 ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญมีวาระการดำรงตำแหน่งเจ็ดปีนับแต่วันที่พระมหากษัตริย์ ทรงแต่งตั้ง และให้ดำรงตำแหน่งได้เพียงวาระเดียว มาตรา 223มาตรา 223 กรรมการการเลือกตั้งมีวาระการดำรงตำแหน่งเจ็ดปีนับแต่วันที่พระมหากษัตริย์ ทรงแต่งตั้ง และให้ดำรงตำแหน่งได้เพียงวาระเดียว ในระหว่างที่กรรมการการเลือกตั้งพ้นจากตำแหน่งก่อนวาระ และยังไม่มีการแต่งตั้งกรรมการ การเลือกตั้งแทนตำแหน่งที่ว่าง ให้คณะกรรมการการเลือกตั้งเท่าที่เหลืออยู่ปฏิบัติ… มาตรา 229มาตรา 229 ผู้ตรวจการแผ่นดินมีวาระการดำรงตำแหน่งเจ็ดปีนับแต่วันที่พระมหากษัตริย์ ทรงแต่งตั้ง และให้ดำรงตำแหน่งได้เพียงวาระเดียว มาตรา 233มาตรา 233 กรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติมีวาระการดำรงตำแหน่งเจ็ดปี นับแต่วันที่พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้ง และให้ดำรงตำแหน่งได้เพียงวาระเดียว ในระหว่างที่กรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติพ้นจากตำแหน่งก่อนวาระ และยังไม่มีการแต่งตั้งกรรมการแทนตำแหน่งที่ว่าง ให้กรรมการเท่าท… มาตรา 239มาตรา 239 กรรมการตรวจเงินแผ่นดินมีวาระการดำรงตำแหน่งเจ็ดปีนับแต่วันที่พระมหากษัตริย์ ทรงแต่งตั้ง และให้ดำรงตำแหน่งได้เพียงวาระเดียว มาตรา 246มาตรา 246 คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติประกอบด้วยกรรมการจำนวนเจ็ดคน ซึ่งพระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งตามคำแนะนำของวุฒิสภาจากผู้ซึ่งได้รับการสรรหา ผู้ซึ่งได้รับการสรรหาต้องมีความรู้และประสบการณ์ด้านการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน เป็นกลางทางการเมือง และมีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์…)

สิ่งที่ต่างกันคือจำนวนคน ศาลรัฐธรรมนูญ 9 คน กกต. 7 คน ผู้ตรวจการแผ่นดิน 3 คน ป.ป.ช. 9 คน คตง. 7 คน กสม. 7 คน และที่มาย่อยบางส่วน เช่น กกต. 2 ใน 7 คนมาจากการคัดเลือกของที่ประชุมใหญ่ศาลฎีกา (มาตรา 222มาตรา 222 คณะกรรมการการเลือกตั้งประกอบด้วยกรรมการจำนวนเจ็ดคนซึ่งพระมหากษัตริย์ ทรงแต่งตั้งตามคำแนะนำของวุฒิสภา จากบุคคลดังต่อไปนี้ (๑) ผู้มีความรู้ความเชี่ยวชาญในสาขาวิชาการต่าง ๆ ที่จะยังประโยชน์แก่การบริหารและจัดการ การเลือกตั้งให้เป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรม และมีความซื่อสัตย์สุจริตเป็น…) ส่วน กสม. ต้องให้ผู้แทนองค์กรเอกชนด้านสิทธิมนุษยชนมีส่วนในการสรรหา (มาตรา 246มาตรา 246 คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติประกอบด้วยกรรมการจำนวนเจ็ดคน ซึ่งพระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งตามคำแนะนำของวุฒิสภาจากผู้ซึ่งได้รับการสรรหา ผู้ซึ่งได้รับการสรรหาต้องมีความรู้และประสบการณ์ด้านการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน เป็นกลางทางการเมือง และมีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์…)

ทำไมต้องวาระเดียว คนที่หวังได้ต่อวาระจะเกรงใจคนที่ต่อวาระให้ ตัดวาระที่สองทิ้ง ก็ตัดแรงจูงใจที่จะเอาใจใครทิ้งไปด้วย ทำไมต้อง 7 ปี เพราะยาวกว่าอายุสภาผู้แทนราษฎร (4 ปี) และวุฒิสภา (5 ปี) องค์กรตรวจสอบจึงไม่เกิดและตายไปพร้อมรัฐบาลชุดใดชุดหนึ่ง

แบบแผนที่ 2: กฎหมายประกอบรัฐธรรมนูญ และ “ตามที่กฎหมายบัญญัติ”

รัฐธรรมนูญเขียนหลัก แล้วส่งรายละเอียดไปให้กฎหมายระดับล่าง มีสองช่องทาง

ช่องแรกคือพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญ มาตรา 130มาตรา 130 ให้มีพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญ ดังต่อไปนี้ (๑) พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (๒) พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการได้มาซึ่งสมาชิกวุฒิสภา (๓) พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยคณะกรรมการการเลือกตั้ง (๔) พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมน… กำหนดไว้ 10 ฉบับ ว่าด้วยการเลือกตั้ง ส.ส. การได้มาซึ่ง ส.ว. กกต. พรรคการเมือง ผู้ตรวจการแผ่นดิน ป.ป.ช. การตรวจเงินแผ่นดิน วิธีพิจารณาของศาลรัฐธรรมนูญ วิธีพิจารณาคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง และ กสม. กฎหมายกลุ่มนี้มีขั้นตอนพิเศษ ผู้เสนอมีเพียงคณะรัฐมนตรี (โดยข้อเสนอแนะของศาลฎีกา ศาลรัฐธรรมนูญ หรือองค์กรอิสระที่เกี่ยวข้อง) หรือ ส.ส. ไม่น้อยกว่าหนึ่งในสิบ (มาตรา 131มาตรา 131 ร่างพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญจะเสนอได้ก็แต่โดย (๑) คณะรัฐมนตรี โดยข้อเสนอแนะของศาลฎีกา ศาลรัฐธรรมนูญ หรือองค์กรอิสระที่เกี่ยวข้อง (๒) สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในสิบของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ ของสภาผู้แทนราษฎร) และรัฐสภาพิจารณาในที่ประชุมร่วมกันภายใน 180 วัน (มาตรา 132มาตรา 132 ร่างพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญ นอกจากที่บัญญัติไว้ดังต่อไปนี้ ให้กระทำเช่นเดียวกับพระราชบัญญัติ (๑) การเสนอร่างพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญให้เสนอต่อรัฐสภา และให้รัฐสภา ประชุมร่วมกันเพื่อพิจารณาร่างพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญให้แล้วเสร็จภายในเวลาหนึ่งร้อยแปดสิบวัน โดยการออก…)

ช่องที่สองคือวลี “ตามที่กฎหมายบัญญัติ” ที่โผล่ขึ้นหลายสิบครั้ง หมายความว่ารัฐธรรมนูญวางหลัก แล้วให้พระราชบัญญัติธรรมดาเติมรายละเอียด ความเสี่ยงคือถ้ารัฐสภาไม่ออกกฎหมาย สิทธินั้นอาจค้างอยู่บนกระดาษ มาตรา 25มาตรา 25 สิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทย นอกจากที่บัญญัติคุ้มครองไว้เป็นการเฉพาะ ในรัฐธรรมนูญแล้ว การใดที่มิได้ห้ามหรือจำกัดไว้ในรัฐธรรมนูญหรือในกฎหมายอื่น บุคคลย่อมมีสิทธิ และเสรีภาพที่จะทำการนั้นได้และได้รับความคุ้มครองตามรัฐธรรมนูญ ตราบเท่าที่การใช้สิทธิหรือเสรีภาพ เช่นว่านั้นไม่กระทบกระ… วรรคสามจึงกันไว้ว่า สิทธิที่ให้เป็นไปตามที่กฎหมายบัญญัติ แม้ยังไม่มีกฎหมาย บุคคลก็ใช้สิทธินั้นได้ตามเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญ

เวลาอ่านข้อสอบ ถ้าตัวเลือกบอกว่า “ต้องรอให้มีกฎหมายก่อนจึงใช้สิทธิได้” ให้สงสัยทันที

แบบแผนที่ 3: นับเสียงให้ถูกฐาน

ตัวเลขเสียงในรัฐธรรมนูญมีสองส่วนเสมอ สัดส่วน กับ ฐาน ส่วนใหญ่คนจำสัดส่วนได้แต่ลืมฐาน

ฐานที่พบบ่อยที่สุดคือ “จำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่” แปลว่านับทุกคนที่ยังเป็นสมาชิกอยู่ ไม่ใช่เฉพาะคนที่มาประชุม ถ้าสภามีสมาชิก 498 คนเพราะว่างไปสองที่ “มากกว่ากึ่งหนึ่ง” คือ 250 เสียงขึ้นไป ไม่ว่าวันนั้นจะมาประชุมกี่คน

ถ้อยคำที่ต้องแยกให้ออก - “มากกว่ากึ่งหนึ่ง” เช่น มติเห็นชอบนายกรัฐมนตรี (มาตรา 159มาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ…) และมติไม่ไว้วางใจ (มาตรา 151มาตรา 151 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมด เท่าที่มีอยู่ของสภาผู้แทนราษฎร มีสิทธิเข้าชื่อเสนอญัตติขอเปิดอภิปรายทั่วไปเพื่อลงมติไม่ไว้วางใจรัฐมนตรี เป็นรายบุคคลหรือทั้งคณะ เมื่อได้มีการเสนอญัตติตามวรรคหนึ่งแล้ว จะมีการยุบสภาผู้แทนราษฎรมิได้ เว้นแต่จะมี การ…) - “ไม่น้อยกว่ากึ่งหนึ่ง” เช่น องค์ประชุม (มาตรา 120มาตรา 120 การประชุมสภาผู้แทนราษฎรและการประชุมวุฒิสภาต้องมีสมาชิกมาประชุม ไม่น้อยกว่ากึ่งหนึ่งของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ของแต่ละสภา จึงจะเป็นองค์ประชุม เว้นแต่ ในกรณีการพิจารณาระเบียบวาระกระทู้ สภาผู้แทนราษฎรหรือวุฒิสภาจะกำหนดองค์ประชุมไว้ในข้อบังคับ เป็นอย่างอื่นก็ได้ การลงมติวินิจ…) และวาระแรกของการแก้รัฐธรรมนูญ (มาตรา 256มาตรา 256 ภายใต้บังคับมาตรา ๒๕๕ การแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ ให้กระทำได้ ตามหลักเกณฑ์และวิธีการ ดังต่อไปนี้ (๑) ญัตติขอแก้ไขเพิ่มเติมต้องมาจากคณะรัฐมนตรี หรือจากสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจำนวน ไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ของสภาผู้แทนราษฎร หรือจากสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร และ… (3)) - “ไม่น้อยกว่าสองในสาม” ใช้กับเรื่องหนักที่สุด เช่น ยืนยันร่างกฎหมายที่ไม่ได้รับพระราชทานคืน (มาตรา 146มาตรา 146 ร่างพระราชบัญญัติใด พระมหากษัตริย์ไม่ทรงเห็นชอบด้วยและพระราชทาน คืนมายังรัฐสภา หรือเมื่อพ้นเก้าสิบวันแล้วมิได้พระราชทานคืนมา รัฐสภาจะต้องปรึกษาร่างพระราชบัญญัตินั้นใหม่ ถ้ารัฐสภามีมติยืนยันตามเดิมด้วยคะแนนเสียงไม่น้อยกว่าสองในสามของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ ของทั้งสองสภาแล้…) และการประกาศสงคราม (มาตรา 177มาตรา 177 พระมหากษัตริย์ทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการประกาศสงครามเมื่อได้รับ ความเห็นชอบของรัฐสภา มติให้ความเห็นชอบของรัฐสภาต้องมีคะแนนเสียงไม่น้อยกว่าสองในสามของจำนวนสมาชิกทั้งหมด เท่าที่มีอยู่ของทั้งสองสภา) - “เสียงข้างมาก” เฉย ๆ ใช้กับการลงมติทั่วไปของผู้มาประชุม

กฎง่าย ๆ ยิ่งเรื่องย้อนกลับยาก ยิ่งต้องใช้เสียงมาก และยิ่งต้องนับจากฐานสมาชิกทั้งหมด ไม่ใช่ฐานผู้มาประชุม

แบบแผนที่ 5: บทเฉพาะกาลมีวันหมดอายุ

มาตรา 262มาตรา 262 ให้คณะองคมนตรีซึ่งดำรงตำแหน่งอยู่ในวันก่อนวันประกาศใช้รัฐธรรมนูญนี้ เป็นคณะองคมนตรีตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญนี้ ถึงมาตรา 279มาตรา 279 บรรดาประกาศ คำสั่ง และการกระทำของคณะรักษาความสงบแห่งชาติ หรือของหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติที่ใช้บังคับอยู่ในวันก่อนวันประกาศใช้รัฐธรรมนูญนี้ หรือที่จะ ออกใช้บังคับต่อไปตามมาตรา ๒๖๕ วรรคสอง ไม่ว่าเป็นประกาศ คำสั่ง หรือการกระทำที่มีผลใช้บังคับ ในทางรัฐธรรมนูญ ทางนิติบัญญัติ ทาง… เป็นสะพานชั่วคราวจากช่วงรัฐบาล คสช. สู่ระบบตามรัฐธรรมนูญ หลายข้อใช้หมดไปแล้ว เรื่องนี้เป็นกับดัก เพราะคนที่อ่านตำราเก่าจะตอบตามสภาพที่ไม่มีแล้ว - วุฒิสภาชุดแรก 250 คนที่แต่งตั้งตามคำแนะนำของ คสช. มีอายุ 5 ปี (มาตรา 269มาตรา 269 ในวาระเริ่มแรก ให้วุฒิสภาประกอบด้วยสมาชิกจำนวนสองร้อยห้าสิบคน ซึ่งพระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งตามที่คณะรักษาความสงบแห่งชาติถวายคำแนะนำ โดยในการสรรหา และแต่งตั้งให้ดำเนินการตามหลักเกณฑ์และวิธีการ ดังต่อไปนี้ (๑) ให้มีคณะกรรมการสรรหาสมาชิกวุฒิสภาคณะหนึ่งซึ่งคณะรักษาความสงบแห่งชาติ แต่…) ครบวาระในปี 2567 วุฒิสภาปัจจุบันเป็นแบบ 200 คนที่มาจากการเลือกกันเองตามมาตรา 107มาตรา 107 วุฒิสภาประกอบด้วยสมาชิกจำนวนสองร้อยคน ซึ่งมาจากการเลือกกันเอง ของบุคคลซึ่งมีความรู้ ความเชี่ยวชาญ ประสบการณ์ อาชีพ ลักษณะ หรือประโยชน์ร่วมกัน หรือทำงาน หรือเคยทำงานด้านต่าง ๆ ที่หลากหลายของสังคม โดยในการแบ่งกลุ่มต้องแบ่งในลักษณะที่ทำให้ประชาชน ซึ่งมีสิทธิสมัครรับเลือกทุกคนสามารถอ… - อำนาจของที่ประชุมร่วมสองสภาในการเห็นชอบนายกรัฐมนตรี ใช้เฉพาะห้าปีแรกนับแต่มีรัฐสภาชุดแรก (มาตรา 272มาตรา 272 ในระหว่างห้าปีแรกนับแต่วันที่มีรัฐสภาชุดแรกตามรัฐธรรมนูญนี้ การให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้งเป็นนายกรัฐมนตรีให้ดำเนินการตามมาตรา ๑๕๙ เว้นแต่ การพิจารณาให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ วรรคหนึ่ง ให้กระทำในที่ประชุมร่วมกันของรัฐสภา และ มติที่เห็นชอบการแต่งตั้งบุคคลใดให้เป็นน…) ปัจจุบันกลับไปใช้มาตรา 159มาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ… คือสภาผู้แทนราษฎรลงมติฝ่ายเดียว - บางมาตรายังมีผลต่อเนื่อง เช่น มาตรา 279มาตรา 279 บรรดาประกาศ คำสั่ง และการกระทำของคณะรักษาความสงบแห่งชาติ หรือของหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติที่ใช้บังคับอยู่ในวันก่อนวันประกาศใช้รัฐธรรมนูญนี้ หรือที่จะ ออกใช้บังคับต่อไปตามมาตรา ๒๖๕ วรรคสอง ไม่ว่าเป็นประกาศ คำสั่ง หรือการกระทำที่มีผลใช้บังคับ ในทางรัฐธรรมนูญ ทางนิติบัญญัติ ทาง… ที่รับรองให้ประกาศและคำสั่งของ คสช. ที่ใช้บังคับอยู่ ยังมีผลจนกว่าจะถูกยกเลิกหรือแก้ไขตามวิธีที่มาตรานั้นกำหนด

วิธีอ่าน: ทุกครั้งที่เจอมาตราในบทเฉพาะกาล ให้หาคำว่า “ในวาระเริ่มแรก” “ห้าปีแรก” หรือ “ภายใน…วันนับแต่วันประกาศใช้” แล้วถามว่าเวลานั้นผ่านไปแล้วหรือยัง

20 ฉบับใน 90 ปี: ความมั่นคงกับความชอบธรรม

นับจากปี 2475 ประเทศไทยมีรัฐธรรมนูญมาแล้ว 20 ฉบับ รวมฉบับชั่วคราว ฉบับปัจจุบันคือฉบับที่ 20 ตัวเลขนี้บอกอะไรผู้สอบได้บ้าง

ข้อแรก รัฐธรรมนูญแต่ละฉบับเขียนขึ้นเพื่อแก้ปัญหาของฉบับก่อน ฉบับ 2540 มุ่งให้รัฐบาลเข้มแข็งและสร้างองค์กรอิสระ ฉบับ 2550 และ 2560 เพิ่มกลไกตรวจสอบนักการเมืองให้หนักขึ้น หลังเกิดความขัดแย้งเรื่องรัฐบาลพรรคใหญ่ ถ้าคุณเข้าใจว่าผู้ร่างกลัวอะไร คุณจะเดาได้ว่ามาตรานั้นเข้มเพราะอะไร

ข้อสอง ฉบับที่อยู่ได้นานต้องมีทั้งความมั่นคงและความชอบธรรม แก้ง่ายเกินไป กติกาจะเปลี่ยนตามผู้ชนะทุกครั้ง แก้ยากเกินไป คนที่ไม่เห็นด้วยจะหาทางออกนอกระบบ มาตรา 256มาตรา 256 ภายใต้บังคับมาตรา ๒๕๕ การแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ ให้กระทำได้ ตามหลักเกณฑ์และวิธีการ ดังต่อไปนี้ (๑) ญัตติขอแก้ไขเพิ่มเติมต้องมาจากคณะรัฐมนตรี หรือจากสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจำนวน ไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ของสภาผู้แทนราษฎร หรือจากสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร และ… ของฉบับนี้เลือกอยู่ฝั่งแก้ยาก โดยวาระแรกและวาระสามต้องมี ส.ว. เห็นชอบไม่น้อยกว่าหนึ่งในสาม และวาระสามต้องมี ส.ส. จากพรรคที่ไม่ได้ร่วมรัฐบาลเห็นชอบไม่น้อยกว่าร้อยละยี่สิบ

ข้อสาม ความชอบธรรมไม่ได้มาจากตัวอักษรอย่างเดียว แต่มาจากกระบวนการที่คนยอมรับ นี่คือเหตุที่ประชามติปรากฏทั้งในการได้มาของฉบับนี้ (ปี 2559) และในเงื่อนไขการแก้ไขบางเรื่องตามมาตรา 256มาตรา 256 ภายใต้บังคับมาตรา ๒๕๕ การแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ ให้กระทำได้ ตามหลักเกณฑ์และวิธีการ ดังต่อไปนี้ (๑) ญัตติขอแก้ไขเพิ่มเติมต้องมาจากคณะรัฐมนตรี หรือจากสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจำนวน ไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ของสภาผู้แทนราษฎร หรือจากสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร และ… (8)