รัฐธรรมนูญอ่านให้เข้าใจ • จำให้ใช้ได้

คณะรัฐมนตรี และการขัดกันแห่งผลประโยชน์ (หมวด 8–9)

วันที่ 14 สิงหาคม 2567 ศาลรัฐธรรมนูญลงมติห้าต่อสี่ให้นายกรัฐมนตรีเศรษฐา ทวีสิน พ้นจากตำแหน่ง สภาไม่ได้ลงมติไม่ไว้วางใจ และเขายังไม่ครบวาระ เหตุผลคือการแต่งตั้งรัฐมนตรีคนหนึ่ง หมวด 8 และหมวด 9 คือกติกาที่อธิบายว่าเรื่องแบบนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร ใครตั้งรัฐบาล อะไรทำให้รัฐบาลพ้นไป และทำไมเส้นแบ่งระหว่างเงินในกระเป๋ากับอำนาจรัฐจึงถูกลากไปถึงคู่สมรส ลูก และคนที่ถือหุ้นแทน

ในบทนี้
  1. รัฐบาลที่ยืนอยู่บนความไว้วางใจ
  2. โซ่เหตุผล: ทำไมนายกฯ ต้องผ่านสภา
  3. นายกฯ มาจากไหน: บัญชีรายชื่อที่ประกาศก่อนเลือกตั้ง
  4. ตัวเลขของการตั้งรัฐบาล
  5. คุณสมบัติรัฐมนตรี: ด่านที่สูงกว่า ส.ส.
  6. ประตูเข้ากับเงื่อนไขที่ต้องรักษาไว้ตลอด
  7. พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ กับหุ้นไอทีวี (2566–2567)
  8. ก่อนเริ่มงาน: ถวายสัตย์ปฏิญาณ และแถลงนโยบาย
  9. คำถวายสัตย์ที่ไม่ครบ (2562)
  10. เพดานแปดปี
  11. แปดปีของพลเอกประยุทธ์ (2565)
  12. จำตัวเลขด้วยเหตุผล
  13. ทางออกจากตำแหน่ง: รายคนกับทั้งคณะ
  14. หกทางออกของรัฐมนตรี จัดเป็นสามกลุ่ม
  15. รัฐบาลรักษาการ: ทำไมบางคนอยู่ต่อได้ บางคนไม่ได้
  16. ข้อห้ามของรัฐบาลรักษาการช่วงเลือกตั้ง
  17. พระราชกำหนด: กฎหมายฉุกเฉินที่ต้องกลับมาให้สภาตรวจ
  18. ใครตรวจพระราชกำหนด และตรวจอะไร
  19. สูตรพระราชกำหนด: หนึ่งในห้า สาม หกสิบ สองในสาม
  20. อำนาจอื่นของฝ่ายบริหารในหมวด 8
  21. ตัวเลขของอำนาจฉุกเฉินและสัญญาระหว่างประเทศ
  22. หมวด 9: กรรมการห้ามเป็นนักเตะ
  23. ทำไมข้อห้ามต้องตามไปถึงคู่สมรส ลูก และนอมินี
  24. สมัคร สุนทรเวช กับรายการทำอาหาร (2551 ภายใต้รัฐธรรมนูญ 2550)
  25. ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร กับการโยกย้ายเลขาธิการ สมช. (2557 ภายใต้รัฐธรรมนูญ 2550)
  26. เศรษฐา ทวีสิน กับการแต่งตั้งพิชิต ชื่นบาน (2567)
  27. แพทองธาร ชินวัตร กับคลิปเสียงสนทนา (2568)
  28. จริยธรรมเดียวกัน สองศาล สองบทลงโทษ
  29. ข้อวิจารณ์: เกณฑ์จริยธรรมที่กว้าง กับอำนาจศาลเหนือตำแหน่งฝ่ายบริหาร
  30. ทดสอบตัวเอง

รัฐบาลที่ยืนอยู่บนความไว้วางใจ

ระบบรัฐสภาเหมือนสัญญาเช่าที่เจ้าของบ้านบอกเลิกได้เสมอ เจ้าของบ้านคือสภาผู้แทนราษฎร ผู้เช่าคือคณะรัฐมนตรี ตราบใดที่สภายังไว้วางใจ รัฐบาลก็อยู่ต่อ วันใดเสียงเกินกึ่งหนึ่งของสภาลงมติไม่ไว้วางใจ รัฐมนตรีคนนั้นหรือทั้งคณะต้องออก (มาตรา 151 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมด เท่าที่มีอยู่ของสภาผู้แทนราษฎร มีสิทธิเข้าชื่อเสนอญัตติขอเปิดอภิปรายทั่วไปเพื่อลงมติไม่ไว้วางใจรัฐมนตรี เป็นรายบุคคลหรือทั้งคณะ เมื่อได้มีการเสนอญัตติตามวรรคหนึ่งแล้ว จะมีการยุบสภาผู้แทนราษฎรมิได้ เว้นแต่จะมี การ… และมาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ… (3))

หมวด 8 จึงเริ่มที่คำถามว่าใครเป็นผู้ตั้ง มาตรา 158 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกินสามสิบห้าคน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี มีหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราช… บัญญัติว่าพระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกิน 35 คน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี แต่นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลที่สภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ… แล้วเท่านั้น และผู้ลงนามรับสนองพระบรมราชโองการแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีคือประธานสภาผู้แทนราษฎร ไม่ใช่นายกรัฐมนตรีคนเก่า เพราะผู้ที่รับผิดชอบต่อการเลือกครั้งนี้คือสภา

คณะรัฐมนตรีบริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน (มาตรา 158 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกินสามสิบห้าคน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี มีหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราช…) มติคณะรัฐมนตรีเป็นของทุกคนในห้องประชุม รัฐมนตรีแต่ละคนรับผิดชอบต่อสภาผู้แทนราษฎรในงานของกระทรวงตน และทั้งคณะรับผิดชอบร่วมกันต่อรัฐสภาในนโยบายและการทำตามนโยบาย (มาตรา 164 ในการบริหารราชการแผ่นดิน คณะรัฐมนตรีต้องดำเนินการตามบทบัญญัติ แห่งรัฐธรรมนูญ กฎหมาย และนโยบายที่ได้แถลงไว้ต่อรัฐสภา และต้องปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ดังต่อไปนี้ด้วย (๑) ปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจด้วยความซื่อสัตย์ สุจริต เสียสละ เปิดเผย และมีความรอบคอบ และระมัดระวังในการดำเนินกิจการต่าง ๆ… วรรคสอง) หลักนี้มีผลจริง ในคดีปี 2557 ที่จะเล่าต่อไป รัฐมนตรีเก้าคนที่ร่วมลงมติในเรื่องที่ศาลเห็นว่ามิชอบต้องพ้นจากตำแหน่งไปพร้อมนายกรัฐมนตรี

รัฐมนตรีไม่จำเป็นต้องเป็น ส.ส. รัฐมนตรีมีสิทธิเข้าประชุมสภา แถลงข้อเท็จจริงและแสดงความเห็นได้ แต่ลงคะแนนได้เฉพาะในสภาผู้แทนราษฎรและเฉพาะเมื่อเป็น ส.ส. ด้วย (มาตรา 163 รัฐมนตรีย่อมมีสิทธิเข้าประชุมและแถลงข้อเท็จจริงหรือแสดงความคิดเห็น ในที่ประชุมสภาแต่ไม่มีสิทธิออกเสียงลงคะแนน เว้นแต่เป็นการออกเสียงลงคะแนนในสภาผู้แทนราษฎร ในกรณีที่รัฐมนตรีผู้นั้นเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรด้วย และให้นำเอกสิทธิ์ที่บัญญัติไว้ในมาตรา ๑๒๔ มาใช้บังคับโดยอนุโลม) ส่วนข้าราชการประจำที่ยังไม่ลาออก จะเป็นข้าราชการการเมืองหรือผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองไม่ได้ (มาตรา 181 ข้าราชการและพนักงานของรัฐซึ่งมีตำแหน่งหรือเงินเดือนประจำและมิใช่ ข้าราชการการเมือง จะเป็นข้าราชการการเมืองหรือผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองอื่นมิได้) คนคนเดียวจะเป็นทั้งผู้กำหนดนโยบายและผู้รับคำสั่งในสายบังคับบัญชาเดียวกันไม่ได้

ทำไมจึงเป็นเช่นนี้

โซ่เหตุผล: ทำไมนายกฯ ต้องผ่านสภา

  • สภาผู้แทนราษฎรถอดรัฐบาลได้ด้วยการลงมติไม่ไว้วางใจ (มาตรา 151 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมด เท่าที่มีอยู่ของสภาผู้แทนราษฎร มีสิทธิเข้าชื่อเสนอญัตติขอเปิดอภิปรายทั่วไปเพื่อลงมติไม่ไว้วางใจรัฐมนตรี เป็นรายบุคคลหรือทั้งคณะ เมื่อได้มีการเสนอญัตติตามวรรคหนึ่งแล้ว จะมีการยุบสภาผู้แทนราษฎรมิได้ เว้นแต่จะมี การ…)
  • ดังนั้นรัฐบาลจะอยู่ได้ก็ต่อเมื่อมีเสียงข้างมากในสภาค้ำอยู่
  • ดังนั้นการตั้งนายกรัฐมนตรีจึงต้องเริ่มจากสภา ไม่ใช่จากที่อื่น (มาตรา 158 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกินสามสิบห้าคน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี มีหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราช… และมาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ…) ถ้าตั้งคนที่สภาไม่รับ รัฐบาลนั้นจะล้มในการลงมติครั้งแรก
  • ดังนั้นเสียงที่ใช้เลือกนายกฯ จึงเป็นเกณฑ์เดียวกับเสียงที่ใช้ถอด คือเกินกึ่งหนึ่งของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ (มาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ… วรรคสาม และมาตรา 151 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมด เท่าที่มีอยู่ของสภาผู้แทนราษฎร มีสิทธิเข้าชื่อเสนอญัตติขอเปิดอภิปรายทั่วไปเพื่อลงมติไม่ไว้วางใจรัฐมนตรี เป็นรายบุคคลหรือทั้งคณะ เมื่อได้มีการเสนอญัตติตามวรรคหนึ่งแล้ว จะมีการยุบสภาผู้แทนราษฎรมิได้ เว้นแต่จะมี การ… วรรคสี่) ประตูเข้าและประตูออกกว้างเท่ากัน
  • และเพราะเป็นการเลือกที่ต้องรับผิดชอบต่อประชาชน การลงคะแนนจึงต้องเปิดเผย (มาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ… วรรคสาม)

ข้อยกเว้นที่ต้องจำ: ในห้าปีแรกนับแต่มีรัฐสภาชุดแรก (ช่วงนี้สิ้นสุดแล้วเมื่อเดือนพฤษภาคม 2567) การเลือกนายกฯ ทำในที่ประชุมร่วมกันของรัฐสภา และใช้เสียงเกินกึ่งหนึ่งของสมาชิกทั้งสองสภา (มาตรา 272 ในระหว่างห้าปีแรกนับแต่วันที่มีรัฐสภาชุดแรกตามรัฐธรรมนูญนี้ การให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้งเป็นนายกรัฐมนตรีให้ดำเนินการตามมาตรา ๑๕๙ เว้นแต่ การพิจารณาให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ วรรคหนึ่ง ให้กระทำในที่ประชุมร่วมกันของรัฐสภา และ มติที่เห็นชอบการแต่งตั้งบุคคลใดให้เป็นน…) วุฒิสภาที่มาจากการแต่งตั้งจึงได้ร่วมเลือกนายกฯ ในช่วงนั้น แต่วุฒิสภาไม่มีอำนาจลงมติไม่ไว้วางใจ โซ่ข้างบนจึงขาดไปหนึ่งข้อในช่วงเปลี่ยนผ่าน ซึ่งเป็นจุดที่ถูกวิจารณ์มากที่สุดจุดหนึ่งของรัฐธรรมนูญฉบับนี้

นายกฯ มาจากไหน: บัญชีรายชื่อที่ประกาศก่อนเลือกตั้ง

ปี 2535 พลเอกสุจินดา คราประยูร ซึ่งไม่ได้ลงสมัครรับเลือกตั้ง ขึ้นเป็นนายกรัฐมนตรีหลังการเลือกตั้ง ผู้คนออกมาประท้วงจนเกิดเหตุการณ์พฤษภาคม 2535 หลังจากนั้นกติกาเปลี่ยนให้นายกฯ ต้องเป็น ส.ส. รัฐธรรมนูญ 2560 เลือกทางที่สาม นายกฯ ไม่ต้องเป็น ส.ส. แต่ประชาชนต้องรู้ชื่อก่อนเข้าคูหา

กลไกมีสามขั้น ขั้นแรก ก่อนปิดรับสมัครเลือกตั้ง พรรคการเมืองที่ส่งผู้สมัครแจ้งรายชื่อบุคคลที่พรรคจะเสนอเป็นนายกรัฐมนตรีได้ไม่เกินสามชื่อต่อคณะกรรมการการเลือกตั้ง และ กกต. ประกาศให้ประชาชนรู้ พรรคจะไม่เสนอชื่อเลยก็ได้ (มาตรา 88 ในการเลือกตั้งทั่วไป ให้พรรคการเมืองที่ส่งผู้สมัครรับเลือกตั้งแจ้งรายชื่อบุคคล ซึ่งพรรคการเมืองนั้นมีมติว่าจะเสนอให้สภาผู้แทนราษฎรเพื่อพิจารณาให้ความเห็นชอบแต่งตั้งเป็นนายกรัฐมนตรี ไม่เกินสามรายชื่อต่อคณะกรรมการการเลือกตั้งก่อนปิดการรับสมัครรับเลือกตั้ง และให้คณะกรรมการ การเลือกต…)

ขั้นที่สอง หลังเลือกตั้ง สภาผู้แทนราษฎรเลือกได้เฉพาะคนในบัญชีของพรรคที่มี ส.ส. ไม่น้อยกว่าร้อยละห้าของจำนวน ส.ส. ทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ และคนนั้นต้องมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … (มาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ… วรรคหนึ่ง) พรรคเล็กมากจึงส่งคนของตนเข้าชิงไม่ได้

ขั้นที่สาม การเสนอชื่อต้องมี ส.ส. รับรองไม่น้อยกว่าหนึ่งในสิบ และมติเห็นชอบต้องเปิดเผยและได้เสียงเกินกึ่งหนึ่งของ ส.ส. ทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ (มาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ… วรรคสองและวรรคสาม)

ช่วงห้าปีแรก ซึ่งสิ้นสุดแล้วในปี 2567 เคยมีทางออกฉุกเฉิน ถ้าเลือกจากบัญชีไม่ได้ สมาชิกสองสภารวมกันไม่น้อยกว่ากึ่งหนึ่งเข้าชื่อขอยกเว้นได้ และถ้าที่ประชุมร่วมมีมติไม่น้อยกว่าสองในสาม ก็เสนอคนนอกบัญชีได้ (มาตรา 272 ในระหว่างห้าปีแรกนับแต่วันที่มีรัฐสภาชุดแรกตามรัฐธรรมนูญนี้ การให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้งเป็นนายกรัฐมนตรีให้ดำเนินการตามมาตรา ๑๕๙ เว้นแต่ การพิจารณาให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ วรรคหนึ่ง ให้กระทำในที่ประชุมร่วมกันของรัฐสภา และ มติที่เห็นชอบการแต่งตั้งบุคคลใดให้เป็นน… วรรคสอง) ทางนี้ไม่เคยถูกใช้จนครบกระบวนการ แต่เป็นเหตุที่นักวิจารณ์เรียกว่าประตูหลังสำหรับนายกฯ คนนอก

ตัวเลขที่ต้องรู้

ตัวเลขของการตั้งรัฐบาล

นายกรัฐมนตรี + รัฐมนตรีอื่น มาตรา 158 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกินสามสิบห้าคน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี มีหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราช…1 + 35
ชื่อผู้ที่พรรคเสนอเป็นนายกฯ ต่อพรรค มาตรา 88 ในการเลือกตั้งทั่วไป ให้พรรคการเมืองที่ส่งผู้สมัครรับเลือกตั้งแจ้งรายชื่อบุคคล ซึ่งพรรคการเมืองนั้นมีมติว่าจะเสนอให้สภาผู้แทนราษฎรเพื่อพิจารณาให้ความเห็นชอบแต่งตั้งเป็นนายกรัฐมนตรี ไม่เกินสามรายชื่อต่อคณะกรรมการการเลือกตั้งก่อนปิดการรับสมัครรับเลือกตั้ง และให้คณะกรรมการ การเลือกต…≤ 3
เกณฑ์พรรคที่ส่งชื่อชิงนายกฯ ได้ (ของ ส.ส. เท่าที่มีอยู่) มาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ…≥ 5% (25 of 500)
ผู้รับรองการเสนอชื่อ มาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ…≥ 1/10 (50 of 500)
เสียงเห็นชอบนายกฯ (ลงคะแนนเปิดเผย) มาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ…> 1/2 (251 of 500)
ห้าปีแรก (สิ้นสุดแล้ว 2567): ที่ประชุมร่วมสองสภา มาตรา 272 ในระหว่างห้าปีแรกนับแต่วันที่มีรัฐสภาชุดแรกตามรัฐธรรมนูญนี้ การให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้งเป็นนายกรัฐมนตรีให้ดำเนินการตามมาตรา ๑๕๙ เว้นแต่ การพิจารณาให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ วรรคหนึ่ง ให้กระทำในที่ประชุมร่วมกันของรัฐสภา และ มติที่เห็นชอบการแต่งตั้งบุคคลใดให้เป็นน…> 1/2 (376 of 750)
เพดานนายกฯ รวมทุกสมัย มาตรา 158 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกินสามสิบห้าคน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี มีหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราช…8 years
อายุขั้นต่ำของรัฐมนตรี มาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ …35
แถลงนโยบายต่อรัฐสภาภายใน มาตรา 162 คณะรัฐมนตรีที่จะเข้าบริหารราชการแผ่นดินต้องแถลงนโยบายต่อรัฐสภา ซึ่งต้องสอดคล้องกับหน้าที่ของรัฐ แนวนโยบายแห่งรัฐ และยุทธศาสตร์ชาติ และต้องชี้แจงแหล่งที่มา ของรายได้ที่จะนำมาใช้จ่ายในการดำเนินนโยบาย โดยไม่มีการลงมติความไว้วางใจ ทั้งนี้ ภายในสิบห้าวัน นับแต่วันเข้ารับหน้าที่ ก่อนแถ…15 days

คุณสมบัติรัฐมนตรี: ด่านที่สูงกว่า ส.ส.

มาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … วางเงื่อนไขแปดข้อ ทุกข้อมีเหตุผลรองรับ

  • (1) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด คนที่ถือกุญแจรัฐต้องไม่มีความผูกพันกับรัฐอื่นตั้งแต่ต้น
  • (2) อายุไม่ต่ำกว่า 35 ปี สูงกว่า ส.ส. ที่ต้องการเพียง 25 ปี (มาตรา 97 บุคคลผู้มีคุณสมบัติดังต่อไปนี้ เป็นผู้มีสิทธิสมัครรับเลือกตั้งเป็นสมาชิก สภาผู้แทนราษฎร (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่ายี่สิบห้าปีนับถึงวันเลือกตั้ง (๓) เป็นสมาชิกพรรคการเมืองใดพรรคการเมืองหนึ่งแต่เพียงพรรคการเมืองเดียวเป็นเวลา ติดต่อกันไม่น้อยกว่าเก้าสิบวันนับถึง…) เพราะรัฐมนตรีสั่งการทั้งกระทรวง
  • (3) จบปริญญาตรีหรือเทียบเท่า ส.ส. ไม่มีเงื่อนไขนี้
  • (4) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ คำว่าเป็นที่ประจักษ์หมายถึงคนทั่วไปมองเห็นได้ ไม่ใช่แค่ยังไม่เคยถูกพิพากษา
  • (5) ไม่มีพฤติกรรมฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง
  • (6) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 98 บุคคลผู้มีลักษณะดังต่อไปนี้ เป็นบุคคลต้องห้ามมิให้ใช้สิทธิสมัครรับเลือกตั้ง เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (๑) ติดยาเสพติดให้โทษ (๒) เป็นบุคคลล้มละลายหรือเคยเป็นบุคคลล้มละลายทุจริต (๓) เป็นเจ้าของหรือผู้ถือหุ้นในกิจการหนังสือพิมพ์หรือสื่อมวลชนใด ๆ (๔) เป็นบุคคลผู้มีลักษณะต้องห้ามมิให้ใ… ซึ่งเป็นรายการเดียวกับของผู้สมัคร ส.ส. เช่น ห้ามถือหุ้นสื่อ ห้ามเป็นข้าราชการประจำ
  • (7) ไม่เป็นผู้ต้องคำพิพากษาให้จำคุก แม้คดียังไม่ถึงที่สุดหรือศาลรอการลงโทษ เว้นแต่ความผิดโดยประมาท ลหุโทษ หรือหมิ่นประมาท ข้อนี้เข้มกว่า ส.ส. ซึ่งตามมาตรา 98 บุคคลผู้มีลักษณะดังต่อไปนี้ เป็นบุคคลต้องห้ามมิให้ใช้สิทธิสมัครรับเลือกตั้ง เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (๑) ติดยาเสพติดให้โทษ (๒) เป็นบุคคลล้มละลายหรือเคยเป็นบุคคลล้มละลายทุจริต (๓) เป็นเจ้าของหรือผู้ถือหุ้นในกิจการหนังสือพิมพ์หรือสื่อมวลชนใด ๆ (๔) เป็นบุคคลผู้มีลักษณะต้องห้ามมิให้ใ… จะต้องห้ามเมื่อถูกคุมขังอยู่หรือพ้นโทษยังไม่ถึงสิบปี
  • (8) ไม่เคยพ้นจากตำแหน่งเพราะฝ่าฝืนมาตรา 186 ให้นำความในมาตรา ๑๘๔ มาใช้บังคับแก่รัฐมนตรีด้วยโดยอนุโลม เว้นแต่กรณี ดังต่อไปนี้ (๑) การดำรงตำแหน่งหรือการดำเนินการที่กฎหมายบัญญัติให้เป็นหน้าที่หรืออำนาจของรัฐมนตรี (๒) การกระทำตามหน้าที่และอำนาจในการบริหารราชการแผ่นดิน หรือตามนโยบายที่ได้แถลง ต่อรัฐสภา หรือตามที่กฎหมายบัญญัติ น… หรือมาตรา 187 รัฐมนตรีต้องไม่เป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทหรือไม่คงไว้ ซึ่งความเป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทต่อไปตามจำนวนที่กฎหมายบัญญัติ และ ต้องไม่เป็นลูกจ้างของบุคคลใด ในกรณีที่รัฐมนตรีผู้ใดประสงค์จะได้รับประโยชน์จากกรณีตามวรรคหนึ่งต่อไป ให้แจ้งประธ… มาแล้วยังไม่ถึงสองปี

ข้อ (4) และ (5) ต่างจากข้ออื่นตรงที่วัดด้วยไม้บรรทัดไม่ได้ อายุ ปริญญา หรือคำพิพากษา ตรวจจากเอกสารได้ในห้านาที แต่คำว่าซื่อสัตย์เป็นที่ประจักษ์และจริยธรรมอย่างร้ายแรงต้องมีคนตีความ คนที่ตีความในที่สุดคือศาลรัฐธรรมนูญ สองข้อนี้จึงเป็นที่มาของคดีใหญ่ที่สุดในบทนี้

ทำไมจึงเป็นเช่นนี้

ประตูเข้ากับเงื่อนไขที่ต้องรักษาไว้ตลอด

มาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … ทำงานสองครั้ง

ครั้งแรกเป็นประตูเข้า สภาจะเห็นชอบนายกฯ ได้เฉพาะคนที่มีคุณสมบัติตามมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … (มาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ…)

ครั้งที่สองเป็นเงื่อนไขที่ต้องรักษาไว้ตลอดเวลาที่อยู่ในตำแหน่ง ถ้าวันใดขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว (มาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ… (4))

โซ่ต่อจากนั้นคือ ข้อ (5) อ้างถึงมาตรฐานทางจริยธรรม มาตรฐานนี้ศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระร่วมกันกำหนด โดยฟังความเห็นของสภาผู้แทนราษฎร วุฒิสภา และคณะรัฐมนตรี แล้วให้ใช้บังคับกับ ส.ส. ส.ว. และคณะรัฐมนตรีด้วย และต้องระบุให้ชัดว่าการฝ่าฝืนข้อใดถือว่าร้ายแรง (มาตรา 219 ให้ศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระร่วมกันกำหนดมาตรฐานทางจริยธรรม ขึ้นใช้บังคับแก่ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญและผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ รวมทั้งผู้ว่าการตรวจเงินแผ่นดิน และหัวหน้าหน่วยงานธุรการของศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระ และเมื่อประกาศในราชกิจจานุเบกษา แล้วให้ใช้บังคับได้ ทั้งนี้ มาตรฐ…) ใครจะยื่นเรื่องก็ใช้ช่องทางของมาตรา 82 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภา จำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในสิบ ของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อร้องต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิก ว่าสมาชิกภาพของสมาชิกคนใดคนหนึ่งแห่งสภานั้นสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๐๑ (๓) (๕) (๖) (๗) (๘) (๙) (๑๐) หรือ (๑๒) หรือมาตรา ๑๑๑ … ได้ คือ ส.ส. หรือ ส.ว. ไม่น้อยกว่าหนึ่งในสิบของสภาของตน หรือ กกต. ส่งเรื่องให้ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัย (มาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ… วรรคสาม)

ผลคือ กติกาที่เขียนขึ้นเพื่อคัดคนเข้า กลายเป็นกติกาที่ใช้ถอดคนออกได้ทุกเมื่อ และตัวเลขที่ต้องใช้มีแค่สองตัว คือ ผู้ร้องหนึ่งในสิบของสภาหนึ่ง กับเสียงข้างมากของตุลาการ

คดีและเหตุการณ์จริง · 2024

พิธา ลิ้มเจริญรัตน์ กับหุ้นไอทีวี (2566–2567)

พรรคก้าวไกลได้ที่นั่งมากที่สุดในการเลือกตั้งเดือนพฤษภาคม 2566 และเสนอนายพิธา ลิ้มเจริญรัตน์ เป็นนายกรัฐมนตรี ระหว่างนั้น กกต. ส่งเรื่องให้ศาลรัฐธรรมนูญว่า ในวันสมัครรับเลือกตั้ง นายพิธาถือหุ้นบริษัทไอทีวีซึ่งเป็นกิจการสื่อมวลชน จึงต้องห้ามตามมาตรา 98 บุคคลผู้มีลักษณะดังต่อไปนี้ เป็นบุคคลต้องห้ามมิให้ใช้สิทธิสมัครรับเลือกตั้ง เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (๑) ติดยาเสพติดให้โทษ (๒) เป็นบุคคลล้มละลายหรือเคยเป็นบุคคลล้มละลายทุจริต (๓) เป็นเจ้าของหรือผู้ถือหุ้นในกิจการหนังสือพิมพ์หรือสื่อมวลชนใด ๆ (๔) เป็นบุคคลผู้มีลักษณะต้องห้ามมิให้ใ… (3) และสมาชิกภาพสิ้นสุดตามมาตรา 101 สมาชิกภาพของสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรสิ้นสุดลง เมื่อ (๑) ถึงคราวออกตามอายุของสภาผู้แทนราษฎร หรือมีการยุบสภาผู้แทนราษฎร (๒) ตาย (๓) ลาออก (๔) พ้นจากตำแหน่งตามมาตรา ๙๓ (๕) ขาดคุณสมบัติตามมาตรา ๙๗ (๖) มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ (๗) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๔ หรือมาตรา ๑๘๕ (๘… (6) คดีนี้เกี่ยวกับบทนี้โดยตรง เพราะมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … (6) นำข้อห้ามของมาตรา 98 บุคคลผู้มีลักษณะดังต่อไปนี้ เป็นบุคคลต้องห้ามมิให้ใช้สิทธิสมัครรับเลือกตั้ง เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (๑) ติดยาเสพติดให้โทษ (๒) เป็นบุคคลล้มละลายหรือเคยเป็นบุคคลล้มละลายทุจริต (๓) เป็นเจ้าของหรือผู้ถือหุ้นในกิจการหนังสือพิมพ์หรือสื่อมวลชนใด ๆ (๔) เป็นบุคคลผู้มีลักษณะต้องห้ามมิให้ใ… มาใช้กับรัฐมนตรีและผู้ที่จะเป็นนายกฯ ด้วย

วันที่ 19 กรกฎาคม 2566 ศาลมีมติเจ็ดต่อสองสั่งให้นายพิธาหยุดปฏิบัติหน้าที่ ส.ส. ตามมาตรา 82 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภา จำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในสิบ ของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อร้องต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิก ว่าสมาชิกภาพของสมาชิกคนใดคนหนึ่งแห่งสภานั้นสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๐๑ (๓) (๕) (๖) (๗) (๘) (๙) (๑๐) หรือ (๑๒) หรือมาตรา ๑๑๑ … วรรคสอง วันเดียวกันนั้น ที่ประชุมร่วมของรัฐสภาลงมติว่าจะเสนอชื่อเขาซ้ำในสมัยประชุมเดียวกันไม่ได้ ตามข้อบังคับการประชุมรัฐสภา ข้อ 41 เส้นทางสู่ตำแหน่งนายกฯ ของเขาจบลงในวันนั้น

วันที่ 24 มกราคม 2567 ศาลวินิจฉัยแปดต่อหนึ่งว่าสมาชิกภาพไม่สิ้นสุด เหตุผลของเสียงข้างมากคือ ในวันที่พรรคส่งชื่อเขาสมัคร ไอทีวีไม่มีใบอนุญาตออกอากาศและไม่ได้ประกอบกิจการสื่อมวลชนแล้ว การถือหุ้นจึงไม่ขัดรัฐธรรมนูญ นายพิธาชี้แจงว่าหุ้นเป็นมรดกจากบิดา

เสียงวิจารณ์มีสองทาง ฝ่ายหนึ่งรวมถึงพรรคก้าวไกลชี้ว่า คำสั่งหยุดปฏิบัติหน้าที่ออกมาในวันที่รัฐสภากำลังพิจารณาชื่อเขา ผลทางการเมืองจึงเกิดขึ้นเต็มที่แล้ว แม้คำวินิจฉัยสุดท้ายจะยกคำร้อง อีกฝ่ายตั้งข้อสังเกตว่าเอกสารของบริษัทยังระบุวัตถุประสงค์ด้านสื่อ และบริษัทยังมีคดีฟ้องร้องเรื่องสัมปทานที่ถูกยกเลิกค้างอยู่ ตุลาการเสียงข้างน้อยหนึ่งคนเห็นว่าการถือหุ้นต้องห้าม บทเรียนเชิงระบบคือข้อห้ามถือหุ้นสื่อในมาตรา 98 บุคคลผู้มีลักษณะดังต่อไปนี้ เป็นบุคคลต้องห้ามมิให้ใช้สิทธิสมัครรับเลือกตั้ง เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (๑) ติดยาเสพติดให้โทษ (๒) เป็นบุคคลล้มละลายหรือเคยเป็นบุคคลล้มละลายทุจริต (๓) เป็นเจ้าของหรือผู้ถือหุ้นในกิจการหนังสือพิมพ์หรือสื่อมวลชนใด ๆ (๔) เป็นบุคคลผู้มีลักษณะต้องห้ามมิให้ใ… (3) ไม่ได้กำหนดจำนวนหุ้นขั้นต่ำ แต่คำถามว่าอะไรนับเป็นสื่อมวลชนต้องอาศัยการตีความ

ก่อนเริ่มงาน: ถวายสัตย์ปฏิญาณ และแถลงนโยบาย

ก่อนเข้ารับหน้าที่ รัฐมนตรีต้องถวายสัตย์ปฏิญาณต่อพระมหากษัตริย์ด้วยถ้อยคำที่รัฐธรรมนูญเขียนไว้ทุกคำ ว่าจะจงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์ ปฏิบัติหน้าที่ด้วยความซื่อสัตย์สุจริตเพื่อประโยชน์ของประเทศและประชาชน และจะรักษาไว้และปฏิบัติตามซึ่งรัฐธรรมนูญทุกประการ (มาตรา 161 ก่อนเข้ารับหน้าที่ รัฐมนตรีต้องถวายสัตย์ปฏิญาณต่อพระมหากษัตริย์ด้วยถ้อยคำ ดังต่อไปนี้ “ข้าพระพุทธเจ้า (ชื่อผู้ปฏิญาณ) ขอถวายสัตย์ปฏิญาณว่า ข้าพระพุทธเจ้าจะจงรักภักดี ต่อพระมหากษัตริย์ และจะปฏิบัติหน้าที่ด้วยความซื่อสัตย์สุจริต เพื่อประโยชน์ของประเทศและประชาชน ทั้งจะรักษาไว้และปฏิ…)

ภายใน 15 วันนับแต่เข้ารับหน้าที่ คณะรัฐมนตรีต้องแถลงนโยบายต่อรัฐสภา (มาตรา 162 คณะรัฐมนตรีที่จะเข้าบริหารราชการแผ่นดินต้องแถลงนโยบายต่อรัฐสภา ซึ่งต้องสอดคล้องกับหน้าที่ของรัฐ แนวนโยบายแห่งรัฐ และยุทธศาสตร์ชาติ และต้องชี้แจงแหล่งที่มา ของรายได้ที่จะนำมาใช้จ่ายในการดำเนินนโยบาย โดยไม่มีการลงมติความไว้วางใจ ทั้งนี้ ภายในสิบห้าวัน นับแต่วันเข้ารับหน้าที่ ก่อนแถ…) มีสามเงื่อนไขที่ควรจำให้แม่น หนึ่ง นโยบายต้องสอดคล้องกับหน้าที่ของรัฐ แนวนโยบายแห่งรัฐ และยุทธศาสตร์ชาติ สอง ต้องชี้แจงแหล่งที่มาของรายได้ที่จะใช้ทำตามนโยบาย สาม ไม่มีการลงมติความไว้วางใจ

เงื่อนไขเรื่องแหล่งเงินคือกฎ “เงินมาจากไหน” เหมือนคนที่จะขอกู้ต้องแสดงรายได้ก่อน ผู้ร่างต้องการให้คำสัญญาหาเสียงมีป้ายราคากำกับ ส่วนการไม่ลงมติหลังแถลงนโยบายมีเหตุผลว่าสภาได้แสดงความไว้วางใจไปแล้วตอนเลือกนายกฯ ถ้าจะถอนความไว้วางใจก็มีช่องทางของมาตรา 151 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมด เท่าที่มีอยู่ของสภาผู้แทนราษฎร มีสิทธิเข้าชื่อเสนอญัตติขอเปิดอภิปรายทั่วไปเพื่อลงมติไม่ไว้วางใจรัฐมนตรี เป็นรายบุคคลหรือทั้งคณะ เมื่อได้มีการเสนอญัตติตามวรรคหนึ่งแล้ว จะมีการยุบสภาผู้แทนราษฎรมิได้ เว้นแต่จะมี การ… อยู่แล้ว ข้อผูกพันกับยุทธศาสตร์ชาติเชื่อมกับหมวดว่าด้วยยุทธศาสตร์ชาติ ซึ่งมีทั้งผู้เห็นว่าช่วยให้โครงการระยะยาวไม่สะดุดเมื่อเปลี่ยนรัฐบาล และผู้เห็นว่าผูกมือรัฐบาลที่ประชาชนเพิ่งเลือก

ถ้ามีเรื่องด่วนก่อนแถลงนโยบาย รัฐบาลใหม่ทำไปพลางก่อนได้เท่าที่จำเป็น (มาตรา 162 คณะรัฐมนตรีที่จะเข้าบริหารราชการแผ่นดินต้องแถลงนโยบายต่อรัฐสภา ซึ่งต้องสอดคล้องกับหน้าที่ของรัฐ แนวนโยบายแห่งรัฐ และยุทธศาสตร์ชาติ และต้องชี้แจงแหล่งที่มา ของรายได้ที่จะนำมาใช้จ่ายในการดำเนินนโยบาย โดยไม่มีการลงมติความไว้วางใจ ทั้งนี้ ภายในสิบห้าวัน นับแต่วันเข้ารับหน้าที่ ก่อนแถ… วรรคสอง) นอกจากนี้ นายกฯ ขอให้เปิดอภิปรายทั่วไปในที่ประชุมร่วมเพื่อฟังความเห็นได้โดยไม่มีการลงมติ (มาตรา 165 ในกรณีที่มีปัญหาสำคัญเกี่ยวกับการบริหารราชการแผ่นดินที่คณะรัฐมนตรี เห็นสมควรจะฟังความคิดเห็นของสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรและสมาชิกวุฒิสภา นายกรัฐมนตรีจะแจ้งไปยัง ประธานรัฐสภาขอให้มีการเปิดอภิปรายทั่วไปในที่ประชุมร่วมกันของรัฐสภาก็ได้ ในกรณีเช่นว่านี้ รัฐสภา จะลงมติในปัญหาที่อภิปรายมิได…) และคณะรัฐมนตรีขอให้มีการออกเสียงประชามติได้ เว้นแต่เรื่องที่ขัดรัฐธรรมนูญหรือเกี่ยวกับตัวบุคคล (มาตรา 166 ในกรณีที่มีเหตุอันสมควร คณะรัฐมนตรีจะขอให้มีการออกเสียงประชามติ ในเรื่องใดอันมิใช่เรื่องที่ขัดหรือแย้งต่อรัฐธรรมนูญหรือเรื่องที่เกี่ยวกับตัวบุคคลหรือคณะบุคคลใดก็ได้ ทั้งนี้ ตามที่กฎหมายบัญญัติ) เมื่อทำงานจริง คณะรัฐมนตรีต้องทำตามรัฐธรรมนูญ กฎหมาย และนโยบายที่แถลงไว้ รักษาวินัยการเงินการคลัง และยึดหลักธรรมาภิบาล (มาตรา 164 ในการบริหารราชการแผ่นดิน คณะรัฐมนตรีต้องดำเนินการตามบทบัญญัติ แห่งรัฐธรรมนูญ กฎหมาย และนโยบายที่ได้แถลงไว้ต่อรัฐสภา และต้องปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ดังต่อไปนี้ด้วย (๑) ปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจด้วยความซื่อสัตย์ สุจริต เสียสละ เปิดเผย และมีความรอบคอบ และระมัดระวังในการดำเนินกิจการต่าง ๆ…)

คดีและเหตุการณ์จริง · 2019

คำถวายสัตย์ที่ไม่ครบ (2562)

เดือนกรกฎาคม 2562 พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา นำคณะรัฐมนตรีถวายสัตย์ปฏิญาณ แต่กล่าวไม่ครบถ้อยคำในมาตรา 161 ก่อนเข้ารับหน้าที่ รัฐมนตรีต้องถวายสัตย์ปฏิญาณต่อพระมหากษัตริย์ด้วยถ้อยคำ ดังต่อไปนี้ “ข้าพระพุทธเจ้า (ชื่อผู้ปฏิญาณ) ขอถวายสัตย์ปฏิญาณว่า ข้าพระพุทธเจ้าจะจงรักภักดี ต่อพระมหากษัตริย์ และจะปฏิบัติหน้าที่ด้วยความซื่อสัตย์สุจริต เพื่อประโยชน์ของประเทศและประชาชน ทั้งจะรักษาไว้และปฏิ… ส่วนที่ขาดไปคือข้อความว่าจะรักษาไว้และปฏิบัติตามซึ่งรัฐธรรมนูญทุกประการ ฝ่ายค้านและนักกฎหมายจำนวนหนึ่งเห็นว่าเป็นการทำผิดรัฐธรรมนูญ และมีผู้ร้องไปยังศาลรัฐธรรมนูญ

วันที่ 11 กันยายน 2562 ศาลไม่รับวินิจฉัย ด้วยเหตุผลว่าการถวายสัตย์ปฏิญาณเป็นเรื่องทางการเมืองระหว่างฝ่ายบริหารกับพระมหากษัตริย์ อยู่นอกอำนาจของศาล

คดีนี้สอนเรื่องขอบเขต ศาลเดียวกันที่ต่อมาตีความคำว่าจริยธรรมอย่างกว้างเพื่อถอดนายกฯ ในเรื่องนี้กลับเลือกไม่เข้าไปตรวจ ผู้วิจารณ์ตั้งคำถามว่า ถ้าถ้อยคำถูกเขียนไว้ในรัฐธรรมนูญทุกคำ เหตุใดการทำตามจึงไม่ใช่ปัญหาข้อกฎหมาย ส่วนผู้เห็นด้วยกับศาลชี้ว่าพิธีที่กระทำต่อพระพักตร์มีลักษณะเฉพาะที่ศาลไม่ควรก้าวเข้าไป

เพดานแปดปี

นายกรัฐมนตรีจะดำรงตำแหน่งรวมกันเกินแปดปีไม่ได้ ไม่ว่าจะติดต่อกันหรือไม่ แต่ไม่นับช่วงที่อยู่รักษาการหลังพ้นจากตำแหน่ง (มาตรา 158 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกินสามสิบห้าคน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี มีหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราช… วรรคสี่) เมื่อครบกำหนด ความเป็นรัฐมนตรีของนายกฯ สิ้นสุดลงทันที (มาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ… วรรคสอง) และเมื่อนายกฯ พ้น ทั้งคณะก็พ้นตาม (มาตรา 167 รัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่ง เมื่อ (๑) ความเป็นรัฐมนตรีของนายกรัฐมนตรีสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๗๐ (๒) อายุสภาผู้แทนราษฎรสิ้นสุดลงหรือมีการยุบสภาผู้แทนราษฎร (๓) คณะรัฐมนตรีลาออก (๔) พ้นจากตำแหน่งเพราะเหตุตามมาตรา ๑๔๔ เมื่อรัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่งตาม (๑) (๓) หรือ (๔) ให้ดำเนินการเพื่… (1))

ทำไมแปดปี อายุสภาผู้แทนราษฎรคือสี่ปี (มาตรา 99 อายุของสภาผู้แทนราษฎรมีกำหนดคราวละสี่ปีนับแต่วันเลือกตั้ง ในระหว่างอายุของสภาผู้แทนราษฎร จะมีการควบรวมพรรคการเมืองที่มีสมาชิกเป็นสมาชิก สภาผู้แทนราษฎรมิได้) แปดปีจึงเท่ากับสองสภาเต็ม ๆ ผู้ร่างตั้งใจกันไม่ให้คนคนเดียวกุมตำแหน่งยาวจนระบบอุปถัมภ์ทั้งหมดหมุนรอบตัวเขา คำว่ารวมกันและไม่ว่าจะติดต่อกันหรือไม่ ปิดช่องหลบแบบพักหนึ่งสมัยแล้วกลับมาใหม่

ข้อที่น่าสังเกตคือ เพดานนี้ใช้กับนายกฯ เท่านั้น รัฐมนตรีคนอื่นเป็นได้ไม่จำกัด และ ส.ส. ก็ไม่มีเพดาน เพราะอำนาจที่ต้องกลัวว่าจะฝังรากคืออำนาจของหัวหน้ารัฐบาล

คำถามที่ตัวบทไม่ได้ตอบตรง ๆ คือ ถ้าใครเป็นนายกฯ ก่อนรัฐธรรมนูญฉบับนี้ใช้บังคับ ช่วงเวลานั้นนับด้วยหรือไม่ คำถามนี้ไปถึงศาลในปี 2565

คดีและเหตุการณ์จริง · 2022

แปดปีของพลเอกประยุทธ์ (2565)

พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา เป็นนายกรัฐมนตรีครั้งแรกเมื่อวันที่ 24 สิงหาคม 2557 หลังรัฐประหารเดือนพฤษภาคม 2557 รัฐธรรมนูญฉบับนี้ใช้บังคับวันที่ 6 เมษายน 2560 และหลังเลือกตั้งปี 2562 เขาได้รับเลือกเป็นนายกฯ อีกครั้ง ถ้านับจากปี 2557 แปดปีจะครบในเดือนสิงหาคม 2565 ถ้านับจากปี 2560 จะครบในปี 2568

ฝ่ายค้านยื่นคำร้อง ศาลสั่งให้เขาหยุดปฏิบัติหน้าที่ในเดือนสิงหาคม 2565 และวันที่ 30 กันยายน 2565 ศาลวินิจฉัยหกต่อสามว่าเขายังไม่ครบแปดปี โดยนับจากวันที่ 6 เมษายน 2560 ซึ่งเป็นวันที่รัฐธรรมนูญที่มีเพดานนี้เริ่มใช้บังคับ เหตุผลของเสียงข้างมากมีแกนอยู่ที่วันเริ่มใช้กติกา เพดานที่รัฐธรรมนูญฉบับนี้สร้างขึ้นไม่ควรนับย้อนไปถึงเวลาที่ดำรงตำแหน่งภายใต้รัฐธรรมนูญฉบับก่อน

ฝ่ายค้านแย้งว่ามาตรา 158 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกินสามสิบห้าคน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี มีหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราช… ใช้คำว่ารวมกันและไม่ว่าจะติดต่อกันหรือไม่ เป้าหมายคือกันการกุมอำนาจนาน และอ้างบันทึกการประชุมคณะกรรมการร่างรัฐธรรมนูญครั้งที่ 500 เมื่อวันที่ 7 กันยายน 2561 ซึ่งบันทึกความเห็นว่าระยะเวลาก่อนรัฐธรรมนูญใช้บังคับนับรวมด้วย ถ้านับแบบนั้น แปดปีจะครบในวันที่ 24 สิงหาคม 2565 นายมีชัย ฤชุพันธุ์ ชี้แจงต่อศาลว่าข้อความนั้นเป็นความเห็นส่วนตัว ฝ่ายเสียงข้างมากไม่ถือบันทึกนั้นเป็นตัวชี้ขาด

บทเรียนสำหรับผู้เรียน: ข้อพิพาทเรื่องเวลาเกือบทุกคดีย่อลงเหลือคำถามเดียว นาฬิกาเริ่มเดินเมื่อไร ให้ฝึกถามคำถามนี้ทุกครั้งที่เจอกำหนดเวลาในรัฐธรรมนูญ

ทางลัดช่วยจำ

จำตัวเลขด้วยเหตุผล

  • 35 คน อายุ 35: รัฐมนตรีอื่นไม่เกิน 35 คน และรัฐมนตรีต้องอายุไม่ต่ำกว่า 35 ปี เลขเดียวกันสองหน้าที่ บวกนายกฯ อีกหนึ่งเป็นเก้าอี้ 36 ตัวรอบโต๊ะ (มาตรา 158 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกินสามสิบห้าคน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี มีหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราช… และมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ …)
  • แปดปีเท่ากับสองสภา: สภาอยู่สี่ปี นายกฯ อยู่ได้รวมไม่เกินสองสภา (มาตรา 99 อายุของสภาผู้แทนราษฎรมีกำหนดคราวละสี่ปีนับแต่วันเลือกตั้ง ในระหว่างอายุของสภาผู้แทนราษฎร จะมีการควบรวมพรรคการเมืองที่มีสมาชิกเป็นสมาชิก สภาผู้แทนราษฎรมิได้ และมาตรา 158 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกินสามสิบห้าคน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี มีหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราช…)
  • สามชื่อ ห้าเปอร์เซ็นต์ หนึ่งในสิบ เกินครึ่ง: เส้นทางของนายกฯ จากบัญชีพรรคถึงเก้าอี้ ไล่จากตัวเลขเล็กไปใหญ่ (มาตรา 88 ในการเลือกตั้งทั่วไป ให้พรรคการเมืองที่ส่งผู้สมัครรับเลือกตั้งแจ้งรายชื่อบุคคล ซึ่งพรรคการเมืองนั้นมีมติว่าจะเสนอให้สภาผู้แทนราษฎรเพื่อพิจารณาให้ความเห็นชอบแต่งตั้งเป็นนายกรัฐมนตรี ไม่เกินสามรายชื่อต่อคณะกรรมการการเลือกตั้งก่อนปิดการรับสมัครรับเลือกตั้ง และให้คณะกรรมการ การเลือกต… และมาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ…)
  • สิบห้าวันแถลง: รัฐบาลมีครึ่งเดือนบอกสภาว่าจะทำอะไรและเอาเงินจากไหน (มาตรา 162 คณะรัฐมนตรีที่จะเข้าบริหารราชการแผ่นดินต้องแถลงนโยบายต่อรัฐสภา ซึ่งต้องสอดคล้องกับหน้าที่ของรัฐ แนวนโยบายแห่งรัฐ และยุทธศาสตร์ชาติ และต้องชี้แจงแหล่งที่มา ของรายได้ที่จะนำมาใช้จ่ายในการดำเนินนโยบาย โดยไม่มีการลงมติความไว้วางใจ ทั้งนี้ ภายในสิบห้าวัน นับแต่วันเข้ารับหน้าที่ ก่อนแถ…)
  • สองปีพักโทษ: รัฐมนตรีที่หลุดเพราะเรื่องหุ้นหรือแทรกแซง ต้องเว้นสองปีก่อนกลับมา (มาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … (8))

ทางออกจากตำแหน่ง: รายคนกับทั้งคณะ

ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัวได้หกทาง (มาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ…)

  • (1) ตาย
  • (2) ลาออก
  • (3) สภาผู้แทนราษฎรลงมติไม่ไว้วางใจ
  • (4) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ …
  • (5) ฝ่าฝืนข้อห้ามตามมาตรา 186 ให้นำความในมาตรา ๑๘๔ มาใช้บังคับแก่รัฐมนตรีด้วยโดยอนุโลม เว้นแต่กรณี ดังต่อไปนี้ (๑) การดำรงตำแหน่งหรือการดำเนินการที่กฎหมายบัญญัติให้เป็นหน้าที่หรืออำนาจของรัฐมนตรี (๒) การกระทำตามหน้าที่และอำนาจในการบริหารราชการแผ่นดิน หรือตามนโยบายที่ได้แถลง ต่อรัฐสภา หรือตามที่กฎหมายบัญญัติ น… หรือมาตรา 187 รัฐมนตรีต้องไม่เป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทหรือไม่คงไว้ ซึ่งความเป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทต่อไปตามจำนวนที่กฎหมายบัญญัติ และ ต้องไม่เป็นลูกจ้างของบุคคลใด ในกรณีที่รัฐมนตรีผู้ใดประสงค์จะได้รับประโยชน์จากกรณีตามวรรคหนึ่งต่อไป ให้แจ้งประธ…
  • (6) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามที่นายกรัฐมนตรีถวายคำแนะนำ (มาตรา 171 พระมหากษัตริย์ทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการให้รัฐมนตรีพ้นจากความเป็นรัฐมนตรี ตามที่นายกรัฐมนตรีถวายคำแนะนำ)

สำหรับนายกฯ มีทางที่เจ็ดคือครบแปดปี (มาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ… วรรคสอง)

คณะรัฐมนตรีพ้นทั้งคณะได้สี่ทาง (มาตรา 167 รัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่ง เมื่อ (๑) ความเป็นรัฐมนตรีของนายกรัฐมนตรีสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๗๐ (๒) อายุสภาผู้แทนราษฎรสิ้นสุดลงหรือมีการยุบสภาผู้แทนราษฎร (๓) คณะรัฐมนตรีลาออก (๔) พ้นจากตำแหน่งเพราะเหตุตามมาตรา ๑๔๔ เมื่อรัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่งตาม (๑) (๓) หรือ (๔) ให้ดำเนินการเพื่…) คือ ความเป็นรัฐมนตรีของนายกฯ สิ้นสุดลง สภาผู้แทนราษฎรครบอายุหรือถูกยุบ คณะรัฐมนตรีลาออก และคณะรัฐมนตรีฝ่าฝืนมาตรา 144 ในการพิจารณาร่างพระราชบัญญัติงบประมาณรายจ่ายประจำปีงบประมาณ ร่างพระราชบัญญัติงบประมาณรายจ่ายเพิ่มเติม และร่างพระราชบัญญัติโอนงบประมาณรายจ่าย สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจะแปรญัตติเปลี่ยนแปลงหรือแก้ไขเพิ่มเติมรายการหรือจำนวนในรายการมิได้ แต่อาจแปรญัตติในทางลดหรือตัดทอนรายจ่ายซึ่งมิใช่รายจ… เรื่องการแปรญัตติงบประมาณเพื่อให้ผู้ใดมีส่วนใช้เงินงบประมาณ ข้อแรกสำคัญที่สุด นายกฯ คือหมุดที่ตรึงทั้งคณะไว้ ดึงหมุดออก ทั้งคณะหลุดตาม

ขั้นตอนตรวจสอบเหตุตาม (2) (4) (5) หรือการครบแปดปี ให้ใช้กลไกของมาตรา 82 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภา จำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในสิบ ของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อร้องต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิก ว่าสมาชิกภาพของสมาชิกคนใดคนหนึ่งแห่งสภานั้นสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๐๑ (๓) (๕) (๖) (๗) (๘) (๙) (๑๐) หรือ (๑๒) หรือมาตรา ๑๑๑ … โดยอนุโลม และ กกต. ส่งเรื่องให้ศาลได้ด้วย (มาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ… วรรคสาม) มาตรา 82 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภา จำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในสิบ ของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อร้องต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิก ว่าสมาชิกภาพของสมาชิกคนใดคนหนึ่งแห่งสภานั้นสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๐๑ (๓) (๕) (๖) (๗) (๘) (๙) (๑๐) หรือ (๑๒) หรือมาตรา ๑๑๑ … ให้อำนาจศาลสั่งให้หยุดปฏิบัติหน้าที่ระหว่างพิจารณา และถ้าวินิจฉัยว่าพ้นจากตำแหน่ง ให้พ้นนับแต่วันที่หยุดปฏิบัติหน้าที่ ไม่ใช่วันอ่านคำวินิจฉัย

ทางลัดช่วยจำ

หกทางออกของรัฐมนตรี จัดเป็นสามกลุ่ม

อย่าท่องเป็นรายการหกข้อ ให้ถามว่าใครเป็นผู้กดปุ่ม

  • ชีวิตและการตัดสินใจของคนในรัฐบาลเอง: ตาย ลาออก และนายกฯ ถวายคำแนะนำให้พ้น (170 (1) (2) (6))
  • สภา: ลงมติไม่ไว้วางใจ (170 (3))
  • สมุดกติกา ซึ่งศาลเป็นผู้อ่าน: ขาดคุณสมบัติตามมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … และฝ่าฝืนมาตรา 186 ให้นำความในมาตรา ๑๘๔ มาใช้บังคับแก่รัฐมนตรีด้วยโดยอนุโลม เว้นแต่กรณี ดังต่อไปนี้ (๑) การดำรงตำแหน่งหรือการดำเนินการที่กฎหมายบัญญัติให้เป็นหน้าที่หรืออำนาจของรัฐมนตรี (๒) การกระทำตามหน้าที่และอำนาจในการบริหารราชการแผ่นดิน หรือตามนโยบายที่ได้แถลง ต่อรัฐสภา หรือตามที่กฎหมายบัญญัติ น… หรือ 187 (170 (4) (5))

คดีทุกคดีในบทนี้อยู่ในกลุ่มที่สาม

ทำไมจึงเป็นเช่นนี้

รัฐบาลรักษาการ: ทำไมบางคนอยู่ต่อได้ บางคนไม่ได้

ประเทศจะไม่มีรัฐบาลแม้แต่วันเดียวไม่ได้ มาตรา 168 ให้คณะรัฐมนตรีที่พ้นจากตำแหน่งอยู่ปฏิบัติหน้าที่ต่อไปภายใต้เงื่อนไข ดังต่อไปนี้ (๑) ในกรณีพ้นจากตำแหน่งตามมาตรา ๑๖๗ (๑) (๒) หรือ (๓) ให้อยู่ปฏิบัติหน้าที่ต่อไป จนกว่าคณะรัฐมนตรีที่ตั้งขึ้นใหม่จะเข้ารับหน้าที่ เว้นแต่ในกรณีที่นายกรัฐมนตรีพ้นจากตำแหน่ง ตามมาตรา ๑๖๗ (๑) เพราะเหตุขาด… จึงให้คณะรัฐมนตรีที่พ้นจากตำแหน่งตามมาตรา 167 รัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่ง เมื่อ (๑) ความเป็นรัฐมนตรีของนายกรัฐมนตรีสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๗๐ (๒) อายุสภาผู้แทนราษฎรสิ้นสุดลงหรือมีการยุบสภาผู้แทนราษฎร (๓) คณะรัฐมนตรีลาออก (๔) พ้นจากตำแหน่งเพราะเหตุตามมาตรา ๑๔๔ เมื่อรัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่งตาม (๑) (๓) หรือ (๔) ให้ดำเนินการเพื่… (1) (2) หรือ (3) อยู่ปฏิบัติหน้าที่ต่อไปจนกว่าคณะใหม่จะเข้ารับหน้าที่

แต่มีข้อยกเว้นสองข้อที่บอกตรรกะของทั้งระบบ

  • ถ้านายกฯ พ้นเพราะมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 98 บุคคลผู้มีลักษณะดังต่อไปนี้ เป็นบุคคลต้องห้ามมิให้ใช้สิทธิสมัครรับเลือกตั้ง เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (๑) ติดยาเสพติดให้โทษ (๒) เป็นบุคคลล้มละลายหรือเคยเป็นบุคคลล้มละลายทุจริต (๓) เป็นเจ้าของหรือผู้ถือหุ้นในกิจการหนังสือพิมพ์หรือสื่อมวลชนใด ๆ (๔) เป็นบุคคลผู้มีลักษณะต้องห้ามมิให้ใ… หรือขาดคุณสมบัติตามมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … (4) หรือ (5) คือเรื่องความซื่อสัตย์และจริยธรรม นายกฯ คนนั้นอยู่รักษาการไม่ได้ ส่วนรัฐมนตรีคนอื่นยังอยู่ได้ (มาตรา 168 ให้คณะรัฐมนตรีที่พ้นจากตำแหน่งอยู่ปฏิบัติหน้าที่ต่อไปภายใต้เงื่อนไข ดังต่อไปนี้ (๑) ในกรณีพ้นจากตำแหน่งตามมาตรา ๑๖๗ (๑) (๒) หรือ (๓) ให้อยู่ปฏิบัติหน้าที่ต่อไป จนกว่าคณะรัฐมนตรีที่ตั้งขึ้นใหม่จะเข้ารับหน้าที่ เว้นแต่ในกรณีที่นายกรัฐมนตรีพ้นจากตำแหน่ง ตามมาตรา ๑๖๗ (๑) เพราะเหตุขาด… (1)) เหตุผลคือคนที่ศาลเพิ่งชี้ว่าไม่ควรถือกุญแจ ไม่ควรถือกุญแจต่อแม้ชั่วคราว
  • ถ้าทั้งคณะพ้นเพราะมาตรา 144 ในการพิจารณาร่างพระราชบัญญัติงบประมาณรายจ่ายประจำปีงบประมาณ ร่างพระราชบัญญัติงบประมาณรายจ่ายเพิ่มเติม และร่างพระราชบัญญัติโอนงบประมาณรายจ่าย สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจะแปรญัตติเปลี่ยนแปลงหรือแก้ไขเพิ่มเติมรายการหรือจำนวนในรายการมิได้ แต่อาจแปรญัตติในทางลดหรือตัดทอนรายจ่ายซึ่งมิใช่รายจ… คือร่วมกันทำให้มีการใช้งบประมาณโดยมิชอบ ทั้งคณะอยู่ต่อไม่ได้ (มาตรา 168 ให้คณะรัฐมนตรีที่พ้นจากตำแหน่งอยู่ปฏิบัติหน้าที่ต่อไปภายใต้เงื่อนไข ดังต่อไปนี้ (๑) ในกรณีพ้นจากตำแหน่งตามมาตรา ๑๖๗ (๑) (๒) หรือ (๓) ให้อยู่ปฏิบัติหน้าที่ต่อไป จนกว่าคณะรัฐมนตรีที่ตั้งขึ้นใหม่จะเข้ารับหน้าที่ เว้นแต่ในกรณีที่นายกรัฐมนตรีพ้นจากตำแหน่ง ตามมาตรา ๑๖๗ (๑) เพราะเหตุขาด… (2))

ถ้าไม่มีคณะรัฐมนตรีเหลือให้รักษาการ (เพราะพ้นตามมาตรา 167 รัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่ง เมื่อ (๑) ความเป็นรัฐมนตรีของนายกรัฐมนตรีสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๗๐ (๒) อายุสภาผู้แทนราษฎรสิ้นสุดลงหรือมีการยุบสภาผู้แทนราษฎร (๓) คณะรัฐมนตรีลาออก (๔) พ้นจากตำแหน่งเพราะเหตุตามมาตรา ๑๔๔ เมื่อรัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่งตาม (๑) (๓) หรือ (๔) ให้ดำเนินการเพื่… (4) หรือคณะที่รักษาการลาออกทั้งคณะ) และยังตั้งคณะรัฐมนตรีใหม่ไม่ได้หรือยังไม่เสร็จ ปลัดกระทรวงปฏิบัติหน้าที่แทนรัฐมนตรีเท่าที่จำเป็น และให้ปลัดกระทรวงคัดเลือกกันเองหนึ่งคนทำหน้าที่แทนนายกฯ (มาตรา 168 ให้คณะรัฐมนตรีที่พ้นจากตำแหน่งอยู่ปฏิบัติหน้าที่ต่อไปภายใต้เงื่อนไข ดังต่อไปนี้ (๑) ในกรณีพ้นจากตำแหน่งตามมาตรา ๑๖๗ (๑) (๒) หรือ (๓) ให้อยู่ปฏิบัติหน้าที่ต่อไป จนกว่าคณะรัฐมนตรีที่ตั้งขึ้นใหม่จะเข้ารับหน้าที่ เว้นแต่ในกรณีที่นายกรัฐมนตรีพ้นจากตำแหน่ง ตามมาตรา ๑๖๗ (๑) เพราะเหตุขาด… วรรคสอง) นี่คือตาข่ายผืนสุดท้ายใต้ราวไต่

ตัวอย่างจริง: หลังศาลถอดนายเศรษฐาในเดือนสิงหาคม 2567 คณะรัฐมนตรียังรักษาการอยู่ แต่นายเศรษฐาอยู่ต่อไม่ได้ นายภูมิธรรม เวชยชัย รองนายกรัฐมนตรี จึงทำหน้าที่รักษาการนายกฯ จนรัฐสภาเลือกนายกฯ คนใหม่

ข้อห้ามของรัฐบาลรักษาการช่วงเลือกตั้ง

เมื่อสภาครบอายุหรือถูกยุบ (มาตรา 167 รัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่ง เมื่อ (๑) ความเป็นรัฐมนตรีของนายกรัฐมนตรีสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๗๐ (๒) อายุสภาผู้แทนราษฎรสิ้นสุดลงหรือมีการยุบสภาผู้แทนราษฎร (๓) คณะรัฐมนตรีลาออก (๔) พ้นจากตำแหน่งเพราะเหตุตามมาตรา ๑๔๔ เมื่อรัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่งตาม (๑) (๓) หรือ (๔) ให้ดำเนินการเพื่… (2)) รัฐบาลที่อยู่รักษาการมักเป็นผู้เล่นในการเลือกตั้งที่กำลังจะมาถึงด้วย เหมือนทีมเหย้าที่ได้ถือนกหวีดกรรมการ มาตรา 169 คณะรัฐมนตรีที่พ้นจากตำแหน่งตามมาตรา ๑๖๗ (๒) และต้องปฏิบัติหน้าที่ต่อไป ตามมาตรา ๑๖๘ ต้องปฏิบัติหน้าที่ตามเงื่อนไข ดังต่อไปนี้ (๑) ไม่กระทำการอันมีผลเป็นการอนุมัติงานหรือโครงการ หรือมีผลเป็นการสร้างความผูกพัน ต่อคณะรัฐมนตรีชุดต่อไป เว้นแต่ที่กำหนดไว้แล้วในงบประมาณรายจ่ายประจำปี (๒… จึงผูกมือไว้สี่ข้อ

  • (1) ห้ามอนุมัติงานหรือโครงการ หรือสร้างความผูกพันต่อรัฐบาลชุดหน้า เว้นแต่ที่กำหนดไว้แล้วในงบประมาณรายจ่ายประจำปี
  • (2) ห้ามแต่งตั้ง โยกย้าย หรือให้ข้าราชการและพนักงานรัฐพ้นจากตำแหน่ง เว้นแต่ กกต. เห็นชอบก่อน
  • (3) ห้ามอนุมัติงบกลางกรณีฉุกเฉินหรือจำเป็น เว้นแต่ กกต. เห็นชอบก่อน
  • (4) ห้ามใช้ทรัพยากรหรือบุคลากรของรัฐทำสิ่งที่อาจมีผลต่อการเลือกตั้ง และห้ามฝ่าฝืนระเบียบของ กกต.

สังเกตว่าคนถือกุญแจสำรองคือ กกต. ซึ่งดูแลการเลือกตั้งอยู่แล้ว ข้อห้ามเหล่านี้ใช้เฉพาะกรณีพ้นตามมาตรา 167 รัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่ง เมื่อ (๑) ความเป็นรัฐมนตรีของนายกรัฐมนตรีสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๗๐ (๒) อายุสภาผู้แทนราษฎรสิ้นสุดลงหรือมีการยุบสภาผู้แทนราษฎร (๓) คณะรัฐมนตรีลาออก (๔) พ้นจากตำแหน่งเพราะเหตุตามมาตรา ๑๔๔ เมื่อรัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่งตาม (๑) (๓) หรือ (๔) ให้ดำเนินการเพื่… (2) เพราะเป็นกรณีเดียวที่การเลือกตั้งทั่วไปกำลังจะเกิด ถ้ารัฐบาลรักษาการเพราะนายกฯ พ้นจากตำแหน่ง สภายังอยู่ และงานคือเลือกนายกฯ ใหม่ในสภาเดิม

พระราชกำหนด: กฎหมายฉุกเฉินที่ต้องกลับมาให้สภาตรวจ

ปกติกฎหมายระดับพระราชบัญญัติต้องผ่านรัฐสภา แต่บางเรื่องรอสภาไม่ได้ มาตรา 172 ในกรณีเพื่อประโยชน์ในอันที่จะรักษาความปลอดภัยของประเทศ ความปลอดภัย สาธารณะ ความมั่นคงในทางเศรษฐกิจของประเทศ หรือป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ พระมหากษัตริย์ จะทรงตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ การตราพระราชกำหนดตามวรรคหนึ่ง ให้กระทำได้เฉพาะเมื่อคณะรัฐมนตรีเห็นว่าเป็… จึงให้พระมหากษัตริย์ทรงตราพระราชกำหนดใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติได้ เพื่อสี่เป้าหมายเท่านั้น คือ ความปลอดภัยของประเทศ ความปลอดภัยสาธารณะ ความมั่นคงทางเศรษฐกิจของประเทศ และการป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ และต้องเป็นกรณีที่คณะรัฐมนตรีเห็นว่าฉุกเฉิน จำเป็นรีบด่วน หลีกเลี่ยงไม่ได้

ตัวอย่างที่คนไทยรู้จัก พระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2548 ซึ่งใช้ประกาศสถานการณ์ฉุกเฉินช่วงโควิด-19 ปี 2563 ก็เป็นพระราชกำหนดที่ผ่านการอนุมัติของรัฐสภาแล้วจึงมีผลอย่างพระราชบัญญัติ

หลังตราแล้ว รัฐบาลต้องนำเสนอรัฐสภาในการประชุมคราวต่อไปโดยไม่ชักช้า ถ้าอยู่นอกสมัยประชุมและรอไม่ได้ ต้องเรียกประชุมสมัยวิสามัญ (มาตรา 172 ในกรณีเพื่อประโยชน์ในอันที่จะรักษาความปลอดภัยของประเทศ ความปลอดภัย สาธารณะ ความมั่นคงในทางเศรษฐกิจของประเทศ หรือป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ พระมหากษัตริย์ จะทรงตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ การตราพระราชกำหนดตามวรรคหนึ่ง ให้กระทำได้เฉพาะเมื่อคณะรัฐมนตรีเห็นว่าเป็… วรรคสาม) แล้วมีผลได้สามแบบ

  • สภาผู้แทนราษฎรไม่อนุมัติ: ตกไป
  • สภาผู้แทนราษฎรอนุมัติ แต่วุฒิสภาไม่อนุมัติ: สภาผู้แทนราษฎรยืนยันได้ด้วยเสียงเกินกึ่งหนึ่งของสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ ถ้ายืนยันไม่ได้ก็ตกไป
  • ทั้งสองสภาอนุมัติ หรือยืนยันสำเร็จ: กลายเป็นพระราชบัญญัติ

การตกไปไม่ล้างสิ่งที่ทำไปแล้วระหว่างใช้บังคับ และถ้าพระราชกำหนดนั้นแก้หรือยกเลิกกฎหมายเดิม กฎหมายเดิมกลับมาใช้นับแต่วันที่การไม่อนุมัติมีผล (มาตรา 172 ในกรณีเพื่อประโยชน์ในอันที่จะรักษาความปลอดภัยของประเทศ ความปลอดภัย สาธารณะ ความมั่นคงในทางเศรษฐกิจของประเทศ หรือป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ พระมหากษัตริย์ จะทรงตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ การตราพระราชกำหนดตามวรรคหนึ่ง ให้กระทำได้เฉพาะเมื่อคณะรัฐมนตรีเห็นว่าเป็… วรรคสามและวรรคสี่) นายกฯ ต้องประกาศผลในราชกิจจานุเบกษา และสภาต้องพิจารณาในโอกาสแรกที่มีการประชุม

มาตรา 174 ในกรณีที่มีความจำเป็นต้องมีกฎหมายเกี่ยวด้วยภาษีอากรหรือเงินตรา ซึ่งจะต้องได้รับการพิจารณาโดยด่วนและลับเพื่อรักษาประโยชน์ของแผ่นดิน พระมหากษัตริย์จะทรง ตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ ให้นำความในมาตรา ๑๗๒ วรรคสาม วรรคสี่ วรรคห้า วรรคหก และวรรคเจ็ด มาใช้บังคับแก… เป็นพระราชกำหนดอีกชนิด ใช้กับกฎหมายภาษีอากรหรือเงินตราที่ต้องพิจารณาโดยด่วนและลับ เช่น ถ้าประกาศล่วงหน้าว่าจะขึ้นภาษี คนจะแห่กักตุนก่อน ถ้าตราระหว่างสมัยประชุม ต้องเสนอสภาผู้แทนราษฎรภายในสามวันนับแต่วันถัดจากวันประกาศในราชกิจจานุเบกษา

ทำไมจึงเป็นเช่นนี้

ใครตรวจพระราชกำหนด และตรวจอะไร

พระราชกำหนดมีด่านตรวจสองด่าน แต่ละด่านถามคนละคำถาม

ด่านการเมือง คือรัฐสภา ถามว่าสมควรให้กฎหมายนี้อยู่ต่อหรือไม่ ถ้าไม่ กฎหมายตกไปนับจากนี้ แต่สิ่งที่ทำไปแล้วยังมีผล (มาตรา 172 ในกรณีเพื่อประโยชน์ในอันที่จะรักษาความปลอดภัยของประเทศ ความปลอดภัย สาธารณะ ความมั่นคงในทางเศรษฐกิจของประเทศ หรือป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ พระมหากษัตริย์ จะทรงตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ การตราพระราชกำหนดตามวรรคหนึ่ง ให้กระทำได้เฉพาะเมื่อคณะรัฐมนตรีเห็นว่าเป็…)

ด่านกฎหมาย คือศาลรัฐธรรมนูญ ถามว่าพระราชกำหนดนี้ออกมาเพื่อเป้าหมายที่มาตรา 172 ในกรณีเพื่อประโยชน์ในอันที่จะรักษาความปลอดภัยของประเทศ ความปลอดภัย สาธารณะ ความมั่นคงในทางเศรษฐกิจของประเทศ หรือป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ พระมหากษัตริย์ จะทรงตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ การตราพระราชกำหนดตามวรรคหนึ่ง ให้กระทำได้เฉพาะเมื่อคณะรัฐมนตรีเห็นว่าเป็… วรรคหนึ่งอนุญาตหรือไม่ ก่อนที่สภาใดจะอนุมัติ ส.ส. หรือ ส.ว. ไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของสภาของตนเข้าชื่อเสนอต่อประธานสภา ประธานส่งศาลภายในสามวัน สภาต้องรอการพิจารณาไว้ ศาลต้องวินิจฉัยภายในหกสิบวัน และการชี้ว่าไม่เป็นไปตามมาตรา 172 ในกรณีเพื่อประโยชน์ในอันที่จะรักษาความปลอดภัยของประเทศ ความปลอดภัย สาธารณะ ความมั่นคงในทางเศรษฐกิจของประเทศ หรือป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ พระมหากษัตริย์ จะทรงตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ การตราพระราชกำหนดตามวรรคหนึ่ง ให้กระทำได้เฉพาะเมื่อคณะรัฐมนตรีเห็นว่าเป็… วรรคหนึ่งต้องใช้เสียงไม่น้อยกว่าสองในสามของตุลาการทั้งหมด ผลคือพระราชกำหนดนั้นไม่มีผลใช้บังคับมาแต่ต้น (มาตรา 173 ก่อนที่สภาผู้แทนราษฎรหรือวุฒิสภาจะได้อนุมัติพระราชกำหนดใด สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภาจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อเสนอความเห็นต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิกว่าพระราชกำหนดนั้น ไม่เป็นไปตามมาตรา ๑๗๒ วรรคหนึ่ง และ…)

เทียบให้ชัด: สภาปฏิเสธ เหมือนยกเลิกสัญญาจากนี้ไป ศาลปฏิเสธ เหมือนประกาศว่าสัญญาไม่เคยมีอยู่ เพราะผลแรงกว่า ศาลจึงต้องใช้เสียงสองในสาม ไม่ใช่เสียงข้างมากธรรมดาตามมาตรา 211 องค์คณะของตุลาการศาลรัฐธรรมนูญในการนั่งพิจารณาและในการทำคำวินิจฉัย ต้องประกอบด้วยตุลาการศาลรัฐธรรมนูญไม่น้อยกว่าเจ็ดคน คำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญให้ถือเสียงข้างมาก เว้นแต่รัฐธรรมนูญจะบัญญัติไว้เป็นอย่างอื่น เมื่อศาลรัฐธรรมนูญรับเรื่องใดไว้พิจารณาแล้ว ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญผู้ใดจะปฏ…

อ่านตัวบทให้ละเอียดอีกนิด มาตรา 173 ก่อนที่สภาผู้แทนราษฎรหรือวุฒิสภาจะได้อนุมัติพระราชกำหนดใด สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภาจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อเสนอความเห็นต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิกว่าพระราชกำหนดนั้น ไม่เป็นไปตามมาตรา ๑๗๒ วรรคหนึ่ง และ… ให้ศาลตรวจว่าไม่เป็นไปตามมาตรา 172 ในกรณีเพื่อประโยชน์ในอันที่จะรักษาความปลอดภัยของประเทศ ความปลอดภัย สาธารณะ ความมั่นคงในทางเศรษฐกิจของประเทศ หรือป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ พระมหากษัตริย์ จะทรงตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ การตราพระราชกำหนดตามวรรคหนึ่ง ให้กระทำได้เฉพาะเมื่อคณะรัฐมนตรีเห็นว่าเป็… วรรคหนึ่ง ซึ่งเป็นวรรคที่ว่าด้วยเป้าหมาย ส่วนการประเมินว่าฉุกเฉินจำเป็นรีบด่วนอยู่ในวรรคสองและเป็นความเห็นของคณะรัฐมนตรี ตัวบทไม่ได้ระบุวรรคสองไว้ในมาตรา 173 ก่อนที่สภาผู้แทนราษฎรหรือวุฒิสภาจะได้อนุมัติพระราชกำหนดใด สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภาจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อเสนอความเห็นต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิกว่าพระราชกำหนดนั้น ไม่เป็นไปตามมาตรา ๑๗๒ วรรคหนึ่ง และ…

ทางลัดช่วยจำ

สูตรพระราชกำหนด: หนึ่งในห้า สาม หกสิบ สองในสาม

อ่านเป็นประโยคเดียว: หนึ่งในห้ายื่น สามวันส่ง หกสิบวันตัดสิน สองในสามล้ม

ตัวเลขเรียงตามลำดับเวลาของเรื่องจริง ใครยื่น ประธานส่งเมื่อไร ศาลมีเวลาเท่าไร และต้องใช้เสียงเท่าไรจึงล้มได้ (มาตรา 173 ก่อนที่สภาผู้แทนราษฎรหรือวุฒิสภาจะได้อนุมัติพระราชกำหนดใด สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภาจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อเสนอความเห็นต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิกว่าพระราชกำหนดนั้น ไม่เป็นไปตามมาตรา ๑๗๒ วรรคหนึ่ง และ…) ส่วนพระราชกำหนดภาษีและเงินตราจำเลขสามอีกตัว ตราระหว่างสมัยประชุมต้องเสนอสภาภายในสามวัน (มาตรา 174 ในกรณีที่มีความจำเป็นต้องมีกฎหมายเกี่ยวด้วยภาษีอากรหรือเงินตรา ซึ่งจะต้องได้รับการพิจารณาโดยด่วนและลับเพื่อรักษาประโยชน์ของแผ่นดิน พระมหากษัตริย์จะทรง ตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ ให้นำความในมาตรา ๑๗๒ วรรคสาม วรรคสี่ วรรคห้า วรรคหก และวรรคเจ็ด มาใช้บังคับแก…)

อำนาจอื่นของฝ่ายบริหารในหมวด 8

หมวดนี้รวบรวมพระราชอำนาจที่ใช้ผ่านคณะรัฐมนตรี หลักร่วมของทุกข้อคือมาตรา 182 บทกฎหมาย พระราชหัตถเลขา และพระบรมราชโองการอันเกี่ยวกับราชการแผ่นดิน ต้องมีรัฐมนตรีลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ เว้นแต่ที่มีบัญญัติไว้เป็นอย่างอื่นในรัฐธรรมนูญ บทกฎหมาย พระราชหัตถเลขา และพระบรมราชโองการอันเกี่ยวกับราชการแผ่นดิน ต้องมีรัฐมนตรีลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ เว้นแต่รัฐธรรมนูญบัญญัติไว้เป็นอย่างอื่น ผู้รับสนองคือผู้รับผิดชอบต่อสภา

  • พระราชกฤษฎีกา: ทรงตราได้โดยไม่ขัดต่อกฎหมาย (มาตรา 175 พระมหากษัตริย์ทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการตราพระราชกฤษฎีกาโดยไม่ขัด ต่อกฎหมาย) จึงอยู่ใต้พระราชบัญญัติเสมอ
  • กฎอัยการศึก: ทรงประกาศใช้และเลิกใช้ ถ้ารีบด่วนเฉพาะแห่ง เจ้าหน้าที่ฝ่ายทหารประกาศได้ตามกฎหมายว่าด้วยกฎอัยการศึก (มาตรา 176 พระมหากษัตริย์ทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการประกาศใช้และเลิกใช้กฎอัยการศึก ในกรณีที่มีความจำเป็นต้องประกาศใช้กฎอัยการศึกเฉพาะแห่งเป็นการรีบด่วน เจ้าหน้าที่ฝ่ายทหาร ย่อมกระทำได้ตามกฎหมายว่าด้วยกฎอัยการศึก)
  • การประกาศสงคราม: ต้องได้รับความเห็นชอบของรัฐสภาด้วยเสียงไม่น้อยกว่าสองในสามของสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ของทั้งสองสภา (มาตรา 177 พระมหากษัตริย์ทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการประกาศสงครามเมื่อได้รับ ความเห็นชอบของรัฐสภา มติให้ความเห็นชอบของรัฐสภาต้องมีคะแนนเสียงไม่น้อยกว่าสองในสามของจำนวนสมาชิกทั้งหมด เท่าที่มีอยู่ของทั้งสองสภา)
  • หนังสือสัญญา: ทรงทำได้ แต่สัญญาที่เปลี่ยนอาณาเขตไทย หรือต้องออกพระราชบัญญัติเพื่อปฏิบัติตาม หรืออาจกระทบเศรษฐกิจ สังคม การค้า หรือการลงทุนอย่างกว้างขวาง เช่น การค้าเสรี เขตศุลกากรร่วม หรือการให้ใช้ทรัพยากรธรรมชาติ ต้องได้รับความเห็นชอบของรัฐสภา รัฐสภาต้องพิจารณาให้เสร็จภายในหกสิบวัน ถ้าไม่เสร็จให้ถือว่าเห็นชอบ ถ้าสงสัยว่าสัญญาใดเข้าข่าย คณะรัฐมนตรีขอให้ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยได้ และศาลต้องวินิจฉัยภายในสามสิบวัน (มาตรา 178 พระมหากษัตริย์ทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการทำหนังสือสัญญาสันติภาพ สัญญาสงบศึก และสัญญาอื่นกับนานาประเทศหรือกับองค์การระหว่างประเทศ หนังสือสัญญาใดมีบทเปลี่ยนแปลงอาณาเขตไทย หรือเขตพื้นที่นอกอาณาเขตซึ่งประเทศไทย มีสิทธิอธิปไตยหรือมีเขตอำนาจตามหนังสือสัญญาหรือตามกฎหมายระหว่างประเทศหรือจ…) กติกาเรื่องนี้เคยเป็นชนวนคดีแถลงการณ์ร่วมไทย–กัมพูชาเรื่องปราสาทพระวิหารในปี 2551 ภายใต้รัฐธรรมนูญ 2550 ซึ่งศาลตีความคำว่าอาจเปลี่ยนอาณาเขตอย่างกว้าง (Khemthong 2017)
  • การพระราชทานอภัยโทษ (มาตรา 179 พระมหากษัตริย์ทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการพระราชทานอภัยโทษ)
  • การแต่งตั้งและให้พ้นจากตำแหน่งข้าราชการทหารและพลเรือนระดับปลัดกระทรวง อธิบดี และเทียบเท่า เว้นแต่พ้นเพราะตาย เกษียณ หรือถูกลงโทษ (มาตรา 180 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งข้าราชการฝ่ายทหารและฝ่ายพลเรือน ตำแหน่งปลัดกระทรวง อธิบดี และเทียบเท่า และทรงให้พ้นจากตำแหน่ง เว้นแต่กรณีที่พ้นจากตำแหน่ง เพราะความตาย เกษียณอายุ หรือพ้นจากราชการเพราะถูกลงโทษ)
  • เงินประจำตำแหน่งขององคมนตรี ประธานและรองประธานทั้งสองสภา ผู้นำฝ่ายค้าน ส.ส. และ ส.ว. กำหนดโดยพระราชกฤษฎีกา (มาตรา 183 เงินประจำตำแหน่งและประโยชน์ตอบแทนอย่างอื่นขององคมนตรี ประธาน และรองประธานสภาผู้แทนราษฎร ประธานและรองประธานวุฒิสภา ผู้นำฝ่ายค้านในสภาผู้แทนราษฎร สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร และสมาชิกวุฒิสภา ให้กำหนดโดยพระราชกฤษฎีกา บำเหน็จบำนาญหรือประโยชน์ตอบแทนอย่างอื่นขององคมนตรีซึ่งพ้นจากตำแหน่ง ให้กำ…)
ตัวเลขที่ต้องรู้

ตัวเลขของอำนาจฉุกเฉินและสัญญาระหว่างประเทศ

ผู้เข้าชื่อส่งพระราชกำหนดให้ศาลตรวจ (ต่อสภา) มาตรา 173 ก่อนที่สภาผู้แทนราษฎรหรือวุฒิสภาจะได้อนุมัติพระราชกำหนดใด สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภาจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อเสนอความเห็นต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิกว่าพระราชกำหนดนั้น ไม่เป็นไปตามมาตรา ๑๗๒ วรรคหนึ่ง และ…≥ 1/5
ประธานสภาส่งเรื่องถึงศาลภายใน มาตรา 173 ก่อนที่สภาผู้แทนราษฎรหรือวุฒิสภาจะได้อนุมัติพระราชกำหนดใด สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภาจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อเสนอความเห็นต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิกว่าพระราชกำหนดนั้น ไม่เป็นไปตามมาตรา ๑๗๒ วรรคหนึ่ง และ…3 days
ศาลวินิจฉัยพระราชกำหนดภายใน มาตรา 173 ก่อนที่สภาผู้แทนราษฎรหรือวุฒิสภาจะได้อนุมัติพระราชกำหนดใด สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภาจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อเสนอความเห็นต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิกว่าพระราชกำหนดนั้น ไม่เป็นไปตามมาตรา ๑๗๒ วรรคหนึ่ง และ…60 days
เสียงตุลาการที่ใช้ล้มพระราชกำหนด มาตรา 173 ก่อนที่สภาผู้แทนราษฎรหรือวุฒิสภาจะได้อนุมัติพระราชกำหนดใด สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภาจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อเสนอความเห็นต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิกว่าพระราชกำหนดนั้น ไม่เป็นไปตามมาตรา ๑๗๒ วรรคหนึ่ง และ…≥ 2/3
สภาผู้แทนฯ ยืนยันพระราชกำหนดที่วุฒิสภาไม่อนุมัติ มาตรา 172 ในกรณีเพื่อประโยชน์ในอันที่จะรักษาความปลอดภัยของประเทศ ความปลอดภัย สาธารณะ ความมั่นคงในทางเศรษฐกิจของประเทศ หรือป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ พระมหากษัตริย์ จะทรงตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ การตราพระราชกำหนดตามวรรคหนึ่ง ให้กระทำได้เฉพาะเมื่อคณะรัฐมนตรีเห็นว่าเป็…> 1/2
พระราชกำหนดภาษี/เงินตรา (ในสมัยประชุม) เสนอสภาภายใน มาตรา 174 ในกรณีที่มีความจำเป็นต้องมีกฎหมายเกี่ยวด้วยภาษีอากรหรือเงินตรา ซึ่งจะต้องได้รับการพิจารณาโดยด่วนและลับเพื่อรักษาประโยชน์ของแผ่นดิน พระมหากษัตริย์จะทรง ตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ ให้นำความในมาตรา ๑๗๒ วรรคสาม วรรคสี่ วรรคห้า วรรคหก และวรรคเจ็ด มาใช้บังคับแก…3 days
ประกาศสงคราม มาตรา 177 พระมหากษัตริย์ทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการประกาศสงครามเมื่อได้รับ ความเห็นชอบของรัฐสภา มติให้ความเห็นชอบของรัฐสภาต้องมีคะแนนเสียงไม่น้อยกว่าสองในสามของจำนวนสมาชิกทั้งหมด เท่าที่มีอยู่ของทั้งสองสภา≥ 2/3 of both chambers
รัฐสภาพิจารณาหนังสือสัญญา มิฉะนั้นถือว่าเห็นชอบ มาตรา 178 พระมหากษัตริย์ทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการทำหนังสือสัญญาสันติภาพ สัญญาสงบศึก และสัญญาอื่นกับนานาประเทศหรือกับองค์การระหว่างประเทศ หนังสือสัญญาใดมีบทเปลี่ยนแปลงอาณาเขตไทย หรือเขตพื้นที่นอกอาณาเขตซึ่งประเทศไทย มีสิทธิอธิปไตยหรือมีเขตอำนาจตามหนังสือสัญญาหรือตามกฎหมายระหว่างประเทศหรือจ…60 days
ศาลวินิจฉัยว่าสัญญาเข้าข่ายหรือไม่ มาตรา 178 พระมหากษัตริย์ทรงไว้ซึ่งพระราชอำนาจในการทำหนังสือสัญญาสันติภาพ สัญญาสงบศึก และสัญญาอื่นกับนานาประเทศหรือกับองค์การระหว่างประเทศ หนังสือสัญญาใดมีบทเปลี่ยนแปลงอาณาเขตไทย หรือเขตพื้นที่นอกอาณาเขตซึ่งประเทศไทย มีสิทธิอธิปไตยหรือมีเขตอำนาจตามหนังสือสัญญาหรือตามกฎหมายระหว่างประเทศหรือจ…30 days

หมวด 9: กรรมการห้ามเป็นนักเตะ

ลองนึกถึงกรรมการฟุตบอลที่ถือหุ้นทีมเจ้าบ้าน ต่อให้เขาตัดสินถูกทุกลูก คนดูก็ไม่เชื่อ การขัดกันแห่งผลประโยชน์คือสภาพแบบนั้น ไม่ต้องรอให้โกงจริง แค่โครงสร้างที่เปิดทางให้โกงก็เป็นปัญหาแล้ว หมวด 9 จึงห้ามที่ตัวโครงสร้าง ก่อนจะต้องพิสูจน์เจตนา

สำหรับ ส.ส. และ ส.ว. (มาตรา 184 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรและสมาชิกวุฒิสภาต้อง (๑) ไม่ดำรงตำแหน่งหรือหน้าที่ใดในหน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐหรือรัฐวิสาหกิจ หรือตำแหน่งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น (๒) ไม่รับหรือแทรกแซงหรือก้าวก่ายการเข้ารับสัมปทานจากรัฐ หน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐ หรือรัฐวิสาหกิจ หรือเข้าเป็นคู…)

  • (1) ห้ามดำรงตำแหน่งในหน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐ รัฐวิสาหกิจ หรือเป็นสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น
  • (2) ห้ามรับ แทรกแซง หรือก้าวก่ายการรับสัมปทานจากรัฐ ห้ามเป็นคู่สัญญากับรัฐในลักษณะผูกขาดตัดตอน และห้ามเป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในบริษัทที่ทำเช่นนั้น ไม่ว่าทางตรงหรือทางอ้อม
  • (3) ห้ามรับเงินหรือประโยชน์พิเศษจากหน่วยงานรัฐ เกินกว่าที่หน่วยงานนั้นปฏิบัติต่อคนอื่นในธุรกิจปกติ
  • (4) ห้ามขัดขวางหรือแทรกแซงเสรีภาพของหนังสือพิมพ์หรือสื่อมวลชนโดยมิชอบ

ข้อยกเว้นคือ เบี้ยหวัด บำเหน็จบำนาญ เงินปีพระบรมวงศานุวงศ์ และการเป็นกรรมาธิการหรือกรรมการที่เกี่ยวกับงานของสภาหรือตามกฎหมายเฉพาะ

มาตรา 185 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภาต้องไม่ใช้สถานะหรือตำแหน่ง การเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภากระทำการใด ๆ อันมีลักษณะที่เป็นการก้าวก่าย หรือแทรกแซงเพื่อประโยชน์ของตนเอง ของผู้อื่น หรือของพรรคการเมือง ไม่ว่าโดยทางตรงหรือทางอ้อม ในเรื่องดังต่อไปนี้ (๑) การปฏิบัติราชก… ห้าม ส.ส. และ ส.ว. ใช้สถานะของตนก้าวก่ายหรือแทรกแซงเพื่อประโยชน์ของตนเอง ผู้อื่น หรือพรรค ในสามเรื่อง คือ งานประจำของข้าราชการและพนักงานรัฐ การใช้จ่ายงบประมาณหรือการเห็นชอบโครงการ และการบรรจุ แต่งตั้ง โยกย้าย เลื่อนตำแหน่งหรือเงินเดือนของข้าราชการประจำ ฝ่าฝืนมาตรา 184 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรและสมาชิกวุฒิสภาต้อง (๑) ไม่ดำรงตำแหน่งหรือหน้าที่ใดในหน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐหรือรัฐวิสาหกิจ หรือตำแหน่งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น (๒) ไม่รับหรือแทรกแซงหรือก้าวก่ายการเข้ารับสัมปทานจากรัฐ หน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐ หรือรัฐวิสาหกิจ หรือเข้าเป็นคู… หรือ 185 สมาชิกภาพสิ้นสุด (มาตรา 101 สมาชิกภาพของสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรสิ้นสุดลง เมื่อ (๑) ถึงคราวออกตามอายุของสภาผู้แทนราษฎร หรือมีการยุบสภาผู้แทนราษฎร (๒) ตาย (๓) ลาออก (๔) พ้นจากตำแหน่งตามมาตรา ๙๓ (๕) ขาดคุณสมบัติตามมาตรา ๙๗ (๖) มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ (๗) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๔ หรือมาตรา ๑๘๕ (๘… (7))

สำหรับรัฐมนตรี มาตรา 186 ให้นำความในมาตรา ๑๘๔ มาใช้บังคับแก่รัฐมนตรีด้วยโดยอนุโลม เว้นแต่กรณี ดังต่อไปนี้ (๑) การดำรงตำแหน่งหรือการดำเนินการที่กฎหมายบัญญัติให้เป็นหน้าที่หรืออำนาจของรัฐมนตรี (๒) การกระทำตามหน้าที่และอำนาจในการบริหารราชการแผ่นดิน หรือตามนโยบายที่ได้แถลง ต่อรัฐสภา หรือตามที่กฎหมายบัญญัติ น… นำมาตรา 184 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรและสมาชิกวุฒิสภาต้อง (๑) ไม่ดำรงตำแหน่งหรือหน้าที่ใดในหน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐหรือรัฐวิสาหกิจ หรือตำแหน่งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น (๒) ไม่รับหรือแทรกแซงหรือก้าวก่ายการเข้ารับสัมปทานจากรัฐ หน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐ หรือรัฐวิสาหกิจ หรือเข้าเป็นคู… มาใช้โดยอนุโลม เว้นแต่ตำแหน่งหรือการกระทำที่กฎหมายกำหนดให้เป็นหน้าที่ของรัฐมนตรี หรือการทำตามนโยบายที่แถลงไว้ รัฐมนตรีจำเป็นต้องสั่งข้าราชการ นั่นคืองานของเขา สิ่งที่ห้ามคือการใช้ตำแหน่งแทรกแซงเจ้าหน้าที่ของรัฐเพื่อประโยชน์ของตนเอง ผู้อื่น หรือพรรคโดยมิชอบตามที่กำหนดในมาตรฐานทางจริยธรรม (มาตรา 186 ให้นำความในมาตรา ๑๘๔ มาใช้บังคับแก่รัฐมนตรีด้วยโดยอนุโลม เว้นแต่กรณี ดังต่อไปนี้ (๑) การดำรงตำแหน่งหรือการดำเนินการที่กฎหมายบัญญัติให้เป็นหน้าที่หรืออำนาจของรัฐมนตรี (๒) การกระทำตามหน้าที่และอำนาจในการบริหารราชการแผ่นดิน หรือตามนโยบายที่ได้แถลง ต่อรัฐสภา หรือตามที่กฎหมายบัญญัติ น… วรรคสอง)

มาตรา 187 รัฐมนตรีต้องไม่เป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทหรือไม่คงไว้ ซึ่งความเป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทต่อไปตามจำนวนที่กฎหมายบัญญัติ และ ต้องไม่เป็นลูกจ้างของบุคคลใด ในกรณีที่รัฐมนตรีผู้ใดประสงค์จะได้รับประโยชน์จากกรณีตามวรรคหนึ่งต่อไป ให้แจ้งประธ… ห้ามรัฐมนตรีเป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นเกินจำนวนที่กฎหมายกำหนด และห้ามเป็นลูกจ้างของบุคคลใด เกณฑ์จำนวนหุ้นอยู่ในพระราชบัญญัติการจัดการหุ้นส่วนและหุ้นของรัฐมนตรี พ.ศ. 2543 คือไม่เกินร้อยละห้า ถ้ารัฐมนตรีต้องการเก็บประโยชน์จากหุ้นไว้ ต้องแจ้งประธานกรรมการ ป.ป.ช. ภายในสามสิบวันนับแต่ได้รับแต่งตั้ง และโอนหุ้นให้นิติบุคคลที่จัดการทรัพย์สินเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น และห้ามเข้าไปเกี่ยวข้องกับการจัดการหุ้นนั้นในทางใด ๆ ฝ่าฝืนมาตรา 186 ให้นำความในมาตรา ๑๘๔ มาใช้บังคับแก่รัฐมนตรีด้วยโดยอนุโลม เว้นแต่กรณี ดังต่อไปนี้ (๑) การดำรงตำแหน่งหรือการดำเนินการที่กฎหมายบัญญัติให้เป็นหน้าที่หรืออำนาจของรัฐมนตรี (๒) การกระทำตามหน้าที่และอำนาจในการบริหารราชการแผ่นดิน หรือตามนโยบายที่ได้แถลง ต่อรัฐสภา หรือตามที่กฎหมายบัญญัติ น… หรือ 187 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุด (มาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ… (5)) และกลับมาเป็นรัฐมนตรีไม่ได้ภายในสองปี (มาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … (8))

ทำไมจึงเป็นเช่นนี้

ทำไมข้อห้ามต้องตามไปถึงคู่สมรส ลูก และนอมินี

กติกาที่ห้ามแค่ตัวบุคคลเลี่ยงง่ายมาก โอนหุ้นให้ภรรยา ให้ลูก หรือให้คนขับรถถือแทน ตัวเองก็สะอาดบนกระดาษ

เรื่องนี้ไม่ใช่สมมุติ ปี 2544 ศาลรัฐธรรมนูญพิจารณาคดีที่ ป.ป.ช. กล่าวหาว่าพันตำรวจโททักษิณ ชินวัตร ยื่นบัญชีทรัพย์สินเป็นเท็จสมัยเป็นรัฐมนตรีภายใต้รัฐธรรมนูญ 2540 เพราะมีหุ้นอยู่ในชื่อคนรับใช้ คนขับรถ และคนใกล้ชิด ศาลมีมติแปดต่อเจ็ดให้เขาพ้นข้อกล่าวหา คดีนี้คนไทยเรียกว่าคดีซุกหุ้น แม้ผลจะออกมาทางเขา แต่ทำให้ทั้งประเทศเห็นว่าการถือหุ้นแทนกันเป็นช่องทางจริง

รัฐธรรมนูญ 2560 จึงปิดช่องสามชั้น

  • มาตรา 184 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรและสมาชิกวุฒิสภาต้อง (๑) ไม่ดำรงตำแหน่งหรือหน้าที่ใดในหน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐหรือรัฐวิสาหกิจ หรือตำแหน่งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น (๒) ไม่รับหรือแทรกแซงหรือก้าวก่ายการเข้ารับสัมปทานจากรัฐ หน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐ หรือรัฐวิสาหกิจ หรือเข้าเป็นคู… วรรคสาม นำข้อห้ามเรื่องสัมปทานและประโยชน์พิเศษ (184 (2) และ (3)) ไปใช้กับคู่สมรส บุตร และบุคคลอื่นที่ทำการในฐานะผู้ถูกใช้ ผู้ร่วมดำเนินการ หรือผู้ได้รับมอบหมาย
  • มาตรา 187 รัฐมนตรีต้องไม่เป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทหรือไม่คงไว้ ซึ่งความเป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทต่อไปตามจำนวนที่กฎหมายบัญญัติ และ ต้องไม่เป็นลูกจ้างของบุคคลใด ในกรณีที่รัฐมนตรีผู้ใดประสงค์จะได้รับประโยชน์จากกรณีตามวรรคหนึ่งต่อไป ให้แจ้งประธ… วรรคสี่ นำข้อห้ามเรื่องหุ้นของรัฐมนตรีไปใช้กับคู่สมรสและบุตรที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ และกับหุ้นของรัฐมนตรีที่อยู่ในความครอบครองหรือดูแลของบุคคลอื่นไม่ว่าทางใด
  • มาตรา 234 คณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติมีหน้าที่และอำนาจ ดังต่อไปนี้ (๑) ไต่สวนและมีความเห็นกรณีมีการกล่าวหาว่าผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง ตุลาการ ศาลรัฐธรรมนูญ ผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ หรือผู้ว่าการตรวจเงินแผ่นดิน ผู้ใดมีพฤติการณ์ร่ำรวย ผิดปกติ ทุจริตต่อหน้าที่ หรือจงใจปฏ… (3) ให้ ป.ป.ช. กำหนดให้ผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองยื่นบัญชีทรัพย์สินของตน คู่สมรส และบุตรที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ

จุดที่สับสนง่าย: มาตรา 184 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรและสมาชิกวุฒิสภาต้อง (๑) ไม่ดำรงตำแหน่งหรือหน้าที่ใดในหน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐหรือรัฐวิสาหกิจ หรือตำแหน่งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น (๒) ไม่รับหรือแทรกแซงหรือก้าวก่ายการเข้ารับสัมปทานจากรัฐ หน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐ หรือรัฐวิสาหกิจ หรือเข้าเป็นคู… ใช้คำว่าบุตร ไม่มีเงื่อนไขอายุ ส่วนมาตรา 187 รัฐมนตรีต้องไม่เป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทหรือไม่คงไว้ ซึ่งความเป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทต่อไปตามจำนวนที่กฎหมายบัญญัติ และ ต้องไม่เป็นลูกจ้างของบุคคลใด ในกรณีที่รัฐมนตรีผู้ใดประสงค์จะได้รับประโยชน์จากกรณีตามวรรคหนึ่งต่อไป ให้แจ้งประธ… และมาตรา 234 คณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติมีหน้าที่และอำนาจ ดังต่อไปนี้ (๑) ไต่สวนและมีความเห็นกรณีมีการกล่าวหาว่าผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง ตุลาการ ศาลรัฐธรรมนูญ ผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ หรือผู้ว่าการตรวจเงินแผ่นดิน ผู้ใดมีพฤติการณ์ร่ำรวย ผิดปกติ ทุจริตต่อหน้าที่ หรือจงใจปฏ… ใช้คำว่าบุตรที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ เหตุผลน่าจะอยู่ที่ชนิดของสิ่งที่ห้าม หุ้นของลูกที่ยังเป็นผู้เยาว์อยู่ในอำนาจจัดการของพ่อแม่ ส่วนการรับสัมปทานผ่านลูกเป็นช่องทางที่ใช้ได้ไม่ว่าลูกจะอายุเท่าไร

คดีและเหตุการณ์จริง · 2008

สมัคร สุนทรเวช กับรายการทำอาหาร (2551 ภายใต้รัฐธรรมนูญ 2550)

นายสมัคร สุนทรเวช เป็นพิธีกรรายการทำอาหารทางโทรทัศน์มาหลายปี และยังออกรายการต่อหลังเป็นนายกรัฐมนตรีในปี 2551 รัฐธรรมนูญ 2550 ห้ามรัฐมนตรีเป็นลูกจ้างของบุคคลใด ซึ่งเป็นข้อห้ามเดียวกับที่อยู่ในมาตรา 187 รัฐมนตรีต้องไม่เป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทหรือไม่คงไว้ ซึ่งความเป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทต่อไปตามจำนวนที่กฎหมายบัญญัติ และ ต้องไม่เป็นลูกจ้างของบุคคลใด ในกรณีที่รัฐมนตรีผู้ใดประสงค์จะได้รับประโยชน์จากกรณีตามวรรคหนึ่งต่อไป ให้แจ้งประธ… วรรคหนึ่งของฉบับปัจจุบัน

วันที่ 9 กันยายน 2551 ศาลรัฐธรรมนูญมีมติเอกฉันท์ว่าความเป็นนายกรัฐมนตรีของเขาสิ้นสุดลง นายสมัครโต้แย้งว่าเขาไม่ใช่ลูกจ้างในความหมายของกฎหมาย ศาลเห็นว่าคำว่าลูกจ้างในรัฐธรรมนูญต้องอ่านตามความหมายทั่วไป ไม่จำกัดอยู่ที่นิยามในกฎหมายแรงงานหรือประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ การรับค่าตอบแทนจากบริษัทเอกชนเพื่อทำงานให้เข้าข่ายแล้ว

ฝ่ายที่เห็นด้วยชี้ว่า เป้าหมายของข้อห้ามคือไม่ให้หัวหน้ารัฐบาลอยู่ในบัญชีเงินเดือนของเอกชน อ่านแคบเกินไปข้อห้ามก็ไร้ผล ฝ่ายวิจารณ์เห็นว่าการขยายความคำในกฎหมายจนถอดนายกฯ ได้จากรายการทำอาหารเป็นการใช้อำนาจตุลาการเกินสัดส่วน Khemthong Tonsakulrungruang (2017) จัดคดีนี้อยู่ในชุดคดีหลังปี 2549 ที่ศาลขยายบทบาทตรวจสอบนักการเมืองจากการเลือกตั้ง

คดีนี้สอนบทเรียนที่ใช้ได้ทั้งหมวด ข้อห้ามที่ดูเล็กที่สุดอาจมีผลใหญ่ที่สุด เพราะผลของการฝ่าฝืนไม่ได้ขึ้นกับขนาดของเงิน

คำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่ 12-13/2551

คดีและเหตุการณ์จริง · 2014

ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร กับการโยกย้ายเลขาธิการ สมช. (2557 ภายใต้รัฐธรรมนูญ 2550)

ปี 2554 รัฐบาลนางสาวยิ่งลักษณ์ ชินวัตร ย้ายนายถวิล เปลี่ยนศรี จากตำแหน่งเลขาธิการสภาความมั่นคงแห่งชาติไปเป็นที่ปรึกษา การโยกย้ายเป็นทอด ๆ นี้เปิดทางให้ พลตำรวจเอกเพรียวพันธ์ ดามาพงศ์ ซึ่งเป็นพี่ชายของอดีตภริยาของพันตำรวจโททักษิณ ขึ้นเป็นผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติ ต้นปี 2557 ศาลปกครองสูงสุดสั่งให้คืนตำแหน่งแก่นายถวิล จากนั้นกลุ่ม ส.ว. ยื่นเรื่องต่อศาลรัฐธรรมนูญ

วันที่ 7 พฤษภาคม 2557 ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยเป็นเอกฉันท์ว่านายกรัฐมนตรีใช้สถานะของตนแทรกแซงการโยกย้ายข้าราชการเพื่อประโยชน์ของตนเองและผู้อื่น ขัดรัฐธรรมนูญ 2550 ความเป็นนายกฯ สิ้นสุดลง และรัฐมนตรีเก้าคนที่ร่วมลงมติในเรื่องนี้ต้องพ้นจากตำแหน่งด้วย ส่วนคณะรัฐมนตรีที่เหลืออยู่รักษาการต่อ สองสัปดาห์ต่อมา วันที่ 22 พฤษภาคม 2557 กองทัพทำรัฐประหาร

ข้อห้ามแบบเดียวกันยังอยู่ในฉบับปัจจุบัน คือมาตรา 185 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภาต้องไม่ใช้สถานะหรือตำแหน่ง การเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภากระทำการใด ๆ อันมีลักษณะที่เป็นการก้าวก่าย หรือแทรกแซงเพื่อประโยชน์ของตนเอง ของผู้อื่น หรือของพรรคการเมือง ไม่ว่าโดยทางตรงหรือทางอ้อม ในเรื่องดังต่อไปนี้ (๑) การปฏิบัติราชก… (3) สำหรับ ส.ส. และ ส.ว. และมาตรา 186 ให้นำความในมาตรา ๑๘๔ มาใช้บังคับแก่รัฐมนตรีด้วยโดยอนุโลม เว้นแต่กรณี ดังต่อไปนี้ (๑) การดำรงตำแหน่งหรือการดำเนินการที่กฎหมายบัญญัติให้เป็นหน้าที่หรืออำนาจของรัฐมนตรี (๒) การกระทำตามหน้าที่และอำนาจในการบริหารราชการแผ่นดิน หรือตามนโยบายที่ได้แถลง ต่อรัฐสภา หรือตามที่กฎหมายบัญญัติ น… วรรคสองสำหรับรัฐมนตรี โดยมีผลตามมาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ… (5)

Khemthong (2017) อธิบายว่าคดีนี้คือการชนกันของความชอบธรรมสองแบบ รัฐบาลอ้างอาณัติจากการเลือกตั้ง ศาลอ้างหลักนิติธรรม และเขาเห็นว่าทั้งสองฝ่ายมีส่วนถูก เอกชัย ไชยนุวัติ รองคณบดีนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยสยาม ให้สัมภาษณ์ The New York Times ในขณะนั้นว่าคำวินิจฉัยนี้ไร้เหตุผลในสังคมประชาธิปไตย และฝ่ายรัฐบาลเรียกว่ารัฐประหารทางตุลาการ ส่วนผู้สนับสนุนชี้ว่าศาลปกครองสูงสุดชี้ไว้ก่อนแล้วว่าการย้ายไม่ชอบด้วยกฎหมาย และการใช้อำนาจรัฐเพื่อประโยชน์ของเครือญาติคือแก่นของสิ่งที่หมวดนี้ห้าม

คดีและเหตุการณ์จริง · 2024

เศรษฐา ทวีสิน กับการแต่งตั้งพิชิต ชื่นบาน (2567)

ปี 2551 ศาลฎีกาลงโทษจำคุกนายพิชิต ชื่นบาน หกเดือนฐานละเมิดอำนาจศาล หลังมีการนำถุงใส่เงินสดสองล้านบาทไปให้เจ้าหน้าที่ศาลในคดีที่เกี่ยวกับพันตำรวจโททักษิณ ชินวัตร เมื่อวันที่ 28 เมษายน 2567 นายเศรษฐา ทวีสิน แต่งตั้งนายพิชิตเป็นรัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรี ส.ว. ชุดแต่งตั้งที่กำลังจะหมดวาระ 40 คนยื่นคำร้องผ่านช่องทางมาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ… วรรคสาม ประกอบมาตรา 82 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภา จำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในสิบ ของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อร้องต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิก ว่าสมาชิกภาพของสมาชิกคนใดคนหนึ่งแห่งสภานั้นสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๐๑ (๓) (๕) (๖) (๗) (๘) (๙) (๑๐) หรือ (๑๒) หรือมาตรา ๑๑๑ … นายพิชิตลาออกในเดือนพฤษภาคม 2567 แต่คดีของนายกฯ ยังเดินต่อ

วันที่ 14 สิงหาคม 2567 ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยห้าต่อสี่ว่าความเป็นรัฐมนตรีของนายเศรษฐาสิ้นสุดลงตามมาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ… (4) เพราะขาดคุณสมบัติตามมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … (4) และ (5) เหตุผลของเสียงข้างมากโดยย่อคือ นายกฯ เป็นผู้รับผิดชอบตรวจสอบคุณสมบัติของคนที่ตนเสนอชื่อเป็นรัฐมนตรี แม้นายพิชิตจะพ้นโทษไปนานแล้ว แต่พฤติกรรมที่ศาลฎีกาชี้ไว้คือความไม่สุจริต นายเศรษฐารู้ประวัตินี้แต่ยังเสนอชื่อ จึงเป็นการฝ่าฝืนมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง

สังเกตว่านายพิชิตอาจไม่ได้มีลักษณะต้องห้ามตามตัวอักษรของมาตรา 98 บุคคลผู้มีลักษณะดังต่อไปนี้ เป็นบุคคลต้องห้ามมิให้ใช้สิทธิสมัครรับเลือกตั้ง เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (๑) ติดยาเสพติดให้โทษ (๒) เป็นบุคคลล้มละลายหรือเคยเป็นบุคคลล้มละลายทุจริต (๓) เป็นเจ้าของหรือผู้ถือหุ้นในกิจการหนังสือพิมพ์หรือสื่อมวลชนใด ๆ (๔) เป็นบุคคลผู้มีลักษณะต้องห้ามมิให้ใ… หรือมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … (7) แต่ศาลวัดนายกฯ ด้วยข้อ (4) และ (5) ซึ่งเป็นข้อที่ต้องตีความ คดีนี้จึงแสดงให้เห็นว่าเกณฑ์จริยธรรมกว้างกว่าคุณสมบัติที่ตรวจได้จากเอกสาร

ตุลาการสี่ในเก้าคนไม่เห็นด้วยกับเสียงข้างมาก นายเศรษฐากล่าวว่าเคารพคำวินิจฉัย ฝ่ายวิจารณ์ศาล ซึ่งสรุปข้อโต้แย้งไว้ในกรอบข้อวิจารณ์ท้ายบท มองว่าเป็นอีกครั้งที่ศาลซึ่งไม่ได้มาจากการเลือกตั้งถอดนายกฯ ที่สภาเลือก ด้วยเกณฑ์ที่ไม่มีนิยามแน่นอน ผู้สนับสนุนชี้ว่าการเลือกคนที่เคยพยายามติดสินบนศาลเข้าคณะรัฐมนตรี คือเรื่องที่ผู้ร่างตั้งใจให้ข้อ (4) และ (5) จับ

คดีและเหตุการณ์จริง · 2025

แพทองธาร ชินวัตร กับคลิปเสียงสนทนา (2568)

หนึ่งปีหลังคดีนายเศรษฐา เกณฑ์เดียวกันถูกใช้อีกครั้ง วันที่ 15 มิถุนายน 2568 นางสาวแพทองธาร ชินวัตร นายกรัฐมนตรี สนทนาทางโทรศัพท์กับสมเด็จฮุน เซน ของกัมพูชา เรื่องความตึงเครียดบริเวณชายแดน คลิปเสียงถูกเผยแพร่ เนื้อหาที่ฟังดูสนิทสนมกับผู้นำต่างชาติในเรื่องความมั่นคง และพูดถึงแม่ทัพไทยคนหนึ่งในทางลบ ทำให้เกิดกระแสต่อต้าน พรรคร่วมรัฐบาลใหญ่ที่สุดถอนตัว ศาลรัฐธรรมนูญสั่งให้เธอหยุดปฏิบัติหน้าที่ตั้งแต่วันที่ 1 กรกฎาคม 2568

วันที่ 29 สิงหาคม 2568 ศาลวินิจฉัยหกต่อสามว่าความเป็นนายกฯ สิ้นสุดลง ด้วยเหตุว่าขาดความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์และฝ่าฝืนมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง ตามมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … (4) และ (5) ประกอบมาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ… (4) ศาลชี้ว่าความสัมพันธ์ส่วนตัวที่ปรากฏทำให้สาธารณชนสงสัยว่าเธอจะรักษาประโยชน์ของประเทศไทยหรือไม่ ผลให้พ้นนับแต่วันที่หยุดปฏิบัติหน้าที่ ตรงตามกลไกของมาตรา 82 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภา จำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในสิบ ของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อร้องต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิก ว่าสมาชิกภาพของสมาชิกคนใดคนหนึ่งแห่งสภานั้นสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๐๑ (๓) (๕) (๖) (๗) (๘) (๙) (๑๐) หรือ (๑๒) หรือมาตรา ๑๑๑ … และศาลไม่ได้ตัดสิทธิทางการเมืองของเธอ เพราะช่องทางนี้มีผลแค่ให้พ้นจากตำแหน่ง

นางสาวแพทองธารชี้แจงว่าเธอพยายามคลี่คลายความขัดแย้งทางการทูต และบทสนทนาควรเป็นความลับ ผู้วิจารณ์ตั้งคำถามว่าการประเมินท่าทีทางการทูตเป็นงานของสภาในการตรวจสอบทางการเมือง หรือเป็นงานของศาล ผู้สนับสนุนคำวินิจฉัยเห็นว่าเรื่องผลประโยชน์ของชาติกับต่างประเทศคือจุดที่ความซื่อสัตย์ของผู้นำสำคัญที่สุด สำนักข่าว Associated Press นับว่าเธอเป็นนายกฯ คนที่ห้าที่พ้นตำแหน่งด้วยคำวินิจฉัยของศาลนับแต่ปี 2551

ทำไมจึงเป็นเช่นนี้

จริยธรรมเดียวกัน สองศาล สองบทลงโทษ

คำว่าฝ่าฝืนมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรงพาไปได้สองเส้นทาง ผลต่างกันมาก

เส้นทางที่หนึ่ง ศาลรัฐธรรมนูญ: ส.ส. หรือ ส.ว. หนึ่งในสิบของสภาของตน หรือ กกต. ยื่นว่ารัฐมนตรีขาดคุณสมบัติตามมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … (4) หรือ (5) (มาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ… วรรคสาม ประกอบมาตรา 82 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภา จำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในสิบ ของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อร้องต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิก ว่าสมาชิกภาพของสมาชิกคนใดคนหนึ่งแห่งสภานั้นสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๐๑ (๓) (๕) (๖) (๗) (๘) (๙) (๑๐) หรือ (๑๒) หรือมาตรา ๑๑๑ …) ผลคือพ้นจากตำแหน่งรัฐมนตรี ไม่มีการตัดสิทธิ คดีนายเศรษฐาและนางสาวแพทองธารเดินทางนี้

เส้นทางที่สอง ป.ป.ช. และศาลฎีกา: ป.ป.ช. ไต่สวนผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง ถ้ามีมติไม่น้อยกว่ากึ่งหนึ่งของกรรมการว่าฝ่าฝืนจริยธรรมร้ายแรง ส่งศาลฎีกา (มาตรา 234 คณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติมีหน้าที่และอำนาจ ดังต่อไปนี้ (๑) ไต่สวนและมีความเห็นกรณีมีการกล่าวหาว่าผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง ตุลาการ ศาลรัฐธรรมนูญ ผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ หรือผู้ว่าการตรวจเงินแผ่นดิน ผู้ใดมีพฤติการณ์ร่ำรวย ผิดปกติ ทุจริตต่อหน้าที่ หรือจงใจปฏ… (1) และมาตรา 235 ภายใต้บังคับมาตรา ๒๓๖ ในกรณีที่มีเหตุอันควรสงสัยหรือมีการกล่าวหาว่า ผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองเฉพาะที่บัญญัติไว้ในพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการป้องกัน และปราบปรามการทุจริต ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ หรือผู้ว่าการตรวจเงินแผ่นดิน ผู้ใดมีพฤติการณ์ตามมา…) เมื่อศาลฎีการับฟ้อง ผู้ถูกกล่าวหาหยุดปฏิบัติหน้าที่ ถ้าศาลพิพากษาว่าผิด ผู้นั้นพ้นจากตำแหน่ง ถูกเพิกถอนสิทธิสมัครรับเลือกตั้ง ซึ่งมีผลห้ามลงสมัครและห้ามดำรงตำแหน่งทางการเมืองตลอดไป และอาจถูกเพิกถอนสิทธิเลือกตั้งได้ไม่เกินสิบปี (มาตรา 235 ภายใต้บังคับมาตรา ๒๓๖ ในกรณีที่มีเหตุอันควรสงสัยหรือมีการกล่าวหาว่า ผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองเฉพาะที่บัญญัติไว้ในพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการป้องกัน และปราบปรามการทุจริต ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ หรือผู้ว่าการตรวจเงินแผ่นดิน ผู้ใดมีพฤติการณ์ตามมา… วรรคสามและวรรคสี่)

เหตุผลของการออกแบบ: เส้นทางแรกเร็วและถามคำถามเดียวว่าคนนี้ยังเหมาะจะนั่งเก้าอี้นี้หรือไม่ เส้นทางที่สองช้ากว่า มีการไต่สวนเต็มรูป และถามว่าคนนี้ควรถูกกันออกจากการเมืองหรือไม่ บทลงโทษที่หนักกว่าจึงมาพร้อมกระบวนการที่หนักกว่า

ข้อวิจารณ์

ข้อวิจารณ์: เกณฑ์จริยธรรมที่กว้าง กับอำนาจศาลเหนือตำแหน่งฝ่ายบริหาร

ฝ่ายวิจารณ์

Khemthong Tonsakulrungruang (2017) ชี้ว่าตั้งแต่ปี 2549 ศาลรัฐธรรมนูญไทยขยายบทบาทตรวจสอบนักการเมืองจากการเลือกตั้งในนามของหลักนิติธรรม และรัฐธรรมนูญ 2550 เปลี่ยนจุดเน้นของกฎหมายสูงสุด จากการสร้างสถาบันที่ตอบสนองประชาชน ไปเป็นการคัดเลือกผู้ดำรงตำแหน่งที่มีคุณธรรมส่วนตัวตามที่ต้องการ บทความเรียกผลรวมของแนวโน้มนี้ว่าการตรึงอำนาจของฝ่ายข้างน้อยไว้ รัฐธรรมนูญ 2560 เดินต่อในทางเดียวกันและขยายให้กว้างขึ้น ด้วยมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … (4) (5) และมาตรา 219 ให้ศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระร่วมกันกำหนดมาตรฐานทางจริยธรรม ขึ้นใช้บังคับแก่ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญและผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ รวมทั้งผู้ว่าการตรวจเงินแผ่นดิน และหัวหน้าหน่วยงานธุรการของศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระ และเมื่อประกาศในราชกิจจานุเบกษา แล้วให้ใช้บังคับได้ ทั้งนี้ มาตรฐ…

Apipol Sae-Tung (2025) เสนอว่าหลังรัฐประหาร 2557 กฎหมายและองค์กรตุลาการถูกใช้เป็นเครื่องมือเติมความชอบธรรมให้ระบอบที่มีความชอบธรรมทางการเมืองต่ำ เขาเรียกกระบวนการนี้ว่า juridification คือการที่เรื่องทางการเมืองถูกย้ายไปตัดสินด้วยกลไกทางกฎหมายมากขึ้นเรื่อย ๆ

ข้อวิจารณ์เฉพาะต่อตัวบทมีสามข้อ หนึ่ง คำว่าซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ไม่มีนิยาม ผู้ถูกวัดจึงไม่รู้ล่วงหน้าว่าเส้นอยู่ตรงไหน สอง ผู้เขียนมาตรฐานจริยธรรมคือศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระ (มาตรา 219 ให้ศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระร่วมกันกำหนดมาตรฐานทางจริยธรรม ขึ้นใช้บังคับแก่ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญและผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ รวมทั้งผู้ว่าการตรวจเงินแผ่นดิน และหัวหน้าหน่วยงานธุรการของศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระ และเมื่อประกาศในราชกิจจานุเบกษา แล้วให้ใช้บังคับได้ ทั้งนี้ มาตรฐ…) และผู้ตีความในที่สุดคือศาลรัฐธรรมนูญเอง สาม เกณฑ์ยื่นเรื่องต่ำ คือหนึ่งในสิบของสภาใดสภาหนึ่ง ขณะที่ผลคือถอดหัวหน้ารัฐบาลที่สภาเลือก สำนักข่าวอย่าง Associated Press นับว่ามีนายกฯ ห้าคนพ้นตำแหน่งด้วยคำวินิจฉัยของศาลนับแต่ปี 2551 ฝ่ายวิจารณ์ยกตัวเลขนี้เป็นหลักฐานของแนวโน้ม

เหตุผลของฝ่ายผู้ร่างและผู้สนับสนุน

คณะผู้ร่างรัฐธรรมนูญ 2560 เสนอเรื่องนี้ในกรอบการปราบโกง เหตุผลคือการเลือกตั้งตรวจสอบผู้นำได้ทุกสี่ปี แต่ความเสียหายจากการใช้อำนาจโดยมิชอบเกิดได้ทุกวัน และการลงมติไม่ไว้วางใจไม่ทำงานเมื่อรัฐบาลคุมเสียงข้างมากในสภา จึงต้องมีกลไกที่ไม่ขึ้นกับคะแนนเสียง มาตรา 219 ให้ศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระร่วมกันกำหนดมาตรฐานทางจริยธรรม ขึ้นใช้บังคับแก่ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญและผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ รวมทั้งผู้ว่าการตรวจเงินแผ่นดิน และหัวหน้าหน่วยงานธุรการของศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระ และเมื่อประกาศในราชกิจจานุเบกษา แล้วให้ใช้บังคับได้ ทั้งนี้ มาตรฐ… ยังกำหนดให้ฟังความเห็นของสภาผู้แทนราษฎร วุฒิสภา และคณะรัฐมนตรีก่อนออกมาตรฐาน และต้องระบุให้ชัดว่าข้อใดร้ายแรง เพื่อจำกัดดุลพินิจ

คำถามที่ผู้อ่านควรถือไว้ ไม่ใช่ว่าฝ่ายใดถูก แต่ว่าเมื่อเกณฑ์ต้องตีความ ใครควรเป็นผู้ตีความ และผู้ตีความรับผิดชอบต่อใคร ระบบรัฐสภาตอบด้วยการลงคะแนน ระบบที่ใช้ศาลตอบด้วยเหตุผลในคำวินิจฉัย รัฐธรรมนูญ 2560 วางทั้งสองระบบไว้ซ้อนกัน

— Khemthong Tonsakulrungruang (2017); Apipol Sae-Tung (2025); with the drafters' stated rationale

ทดสอบตัวเอง

ทดสอบตัวเอง

ใครเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราชโองการแต่งตั้งนายกรัฐมนตรี และทำไม

ประธานสภาผู้แทนราษฎร เพราะสภาเป็นผู้เห็นชอบและต้องรับผิดชอบต่อการเลือกนั้น

มาตรา 158 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกินสามสิบห้าคน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี มีหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราช… · มาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ…
พรรคที่ได้ ส.ส. 20 คนจากสภา 500 คน เสนอคนในบัญชีของตนเป็นนายกฯ ได้หรือไม่

ไม่ได้ ต้องมี ส.ส. ไม่น้อยกว่าร้อยละห้าของจำนวนที่มีอยู่ คือ 25 คนจาก 500

มาตรา 88 ในการเลือกตั้งทั่วไป ให้พรรคการเมืองที่ส่งผู้สมัครรับเลือกตั้งแจ้งรายชื่อบุคคล ซึ่งพรรคการเมืองนั้นมีมติว่าจะเสนอให้สภาผู้แทนราษฎรเพื่อพิจารณาให้ความเห็นชอบแต่งตั้งเป็นนายกรัฐมนตรี ไม่เกินสามรายชื่อต่อคณะกรรมการการเลือกตั้งก่อนปิดการรับสมัครรับเลือกตั้ง และให้คณะกรรมการ การเลือกต… · มาตรา 159 ให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลซึ่งสมควรได้รับแต่งตั้ง เป็นนายกรัฐมนตรีจากบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ และเป็นผู้มีชื่ออยู่ ในบัญชีรายชื่อที่พรรคการเมืองแจ้งไว้ตามมาตรา ๘๘ เฉพาะจากบัญชีรายชื่อของพรรคการเมืองที่มีสมาชิก ได้รับเลือกเป็นสมาชิกสภ…
นายกฯ ที่ครบแปดปีขณะรักษาการหลังยุบสภา เวลารักษาการนับรวมในแปดปีหรือไม่

ไม่นับ มาตรา 158 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกินสามสิบห้าคน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี มีหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราช… วรรคสี่ยกเว้นช่วงที่อยู่ปฏิบัติหน้าที่ต่อไปหลังพ้นจากตำแหน่ง

มาตรา 158 พระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอื่นอีกไม่เกินสามสิบห้าคน ประกอบเป็นคณะรัฐมนตรี มีหน้าที่บริหารราชการแผ่นดินตามหลักความรับผิดชอบร่วมกัน นายกรัฐมนตรีต้องแต่งตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผู้แทนราษฎรให้ความเห็นชอบตามมาตรา ๑๕๙ ให้ประธานสภาผู้แทนราษฎรเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราช…
ศาลวินิจฉัยว่านายกฯ ขาดคุณสมบัติตามมาตรา 160 รัฐมนตรีต้อง (๑) มีสัญชาติไทยโดยการเกิด (๒) มีอายุไม่ต่ำกว่าสามสิบห้าปี (๓) สำเร็จการศึกษาไม่ต่ำกว่าปริญญาตรีหรือเทียบเท่า (๔) มีความซื่อสัตย์สุจริตเป็นที่ประจักษ์ (๕) ไม่มีพฤติกรรมอันเป็นการฝ่าฝืนหรือไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง (๖) ไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๙๘ … (5) นายกฯ คนนั้นอยู่รักษาการได้หรือไม่ และรัฐมนตรีคนอื่นเล่า

นายกฯ อยู่ต่อไม่ได้ รัฐมนตรีอื่นอยู่รักษาการได้จนคณะใหม่เข้ารับหน้าที่

มาตรา 167 รัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่ง เมื่อ (๑) ความเป็นรัฐมนตรีของนายกรัฐมนตรีสิ้นสุดลงตามมาตรา ๑๗๐ (๒) อายุสภาผู้แทนราษฎรสิ้นสุดลงหรือมีการยุบสภาผู้แทนราษฎร (๓) คณะรัฐมนตรีลาออก (๔) พ้นจากตำแหน่งเพราะเหตุตามมาตรา ๑๔๔ เมื่อรัฐมนตรีทั้งคณะพ้นจากตำแหน่งตาม (๑) (๓) หรือ (๔) ให้ดำเนินการเพื่… · มาตรา 168 ให้คณะรัฐมนตรีที่พ้นจากตำแหน่งอยู่ปฏิบัติหน้าที่ต่อไปภายใต้เงื่อนไข ดังต่อไปนี้ (๑) ในกรณีพ้นจากตำแหน่งตามมาตรา ๑๖๗ (๑) (๒) หรือ (๓) ให้อยู่ปฏิบัติหน้าที่ต่อไป จนกว่าคณะรัฐมนตรีที่ตั้งขึ้นใหม่จะเข้ารับหน้าที่ เว้นแต่ในกรณีที่นายกรัฐมนตรีพ้นจากตำแหน่ง ตามมาตรา ๑๖๗ (๑) เพราะเหตุขาด… · มาตรา 170 ความเป็นรัฐมนตรีสิ้นสุดลงเฉพาะตัว เมื่อ (๑) ตาย (๒) ลาออก (๓) สภาผู้แทนราษฎรมีมติไม่ไว้วางใจ (๔) ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา ๑๖๐ (๕) กระทำการอันเป็นการต้องห้ามตามมาตรา ๑๘๖ หรือมาตรา ๑๘๗ (๖) มีพระบรมราชโองการให้พ้นจากความเป็นรัฐมนตรีตามมาตรา ๑๗๑ นอกจากเหตุที่ทำให้ความ…
รัฐบาลรักษาการหลังยุบสภาจะย้ายอธิบดีคนหนึ่ง ต้องทำอย่างไร

ต้องได้รับความเห็นชอบจาก กกต. ก่อน

มาตรา 169 คณะรัฐมนตรีที่พ้นจากตำแหน่งตามมาตรา ๑๖๗ (๒) และต้องปฏิบัติหน้าที่ต่อไป ตามมาตรา ๑๖๘ ต้องปฏิบัติหน้าที่ตามเงื่อนไข ดังต่อไปนี้ (๑) ไม่กระทำการอันมีผลเป็นการอนุมัติงานหรือโครงการ หรือมีผลเป็นการสร้างความผูกพัน ต่อคณะรัฐมนตรีชุดต่อไป เว้นแต่ที่กำหนดไว้แล้วในงบประมาณรายจ่ายประจำปี (๒…
ศาลรัฐธรรมนูญชี้ว่าพระราชกำหนดไม่เป็นไปตามมาตรา 172 ในกรณีเพื่อประโยชน์ในอันที่จะรักษาความปลอดภัยของประเทศ ความปลอดภัย สาธารณะ ความมั่นคงในทางเศรษฐกิจของประเทศ หรือป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ พระมหากษัตริย์ จะทรงตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ การตราพระราชกำหนดตามวรรคหนึ่ง ให้กระทำได้เฉพาะเมื่อคณะรัฐมนตรีเห็นว่าเป็… วรรคหนึ่ง ต่างจากกรณีสภาไม่อนุมัติอย่างไร

ศาลชี้แล้วพระราชกำหนดไม่มีผลมาแต่ต้นและต้องใช้เสียงสองในสามของตุลาการ ส่วนสภาไม่อนุมัติ พระราชกำหนดตกไปแต่สิ่งที่ทำไปแล้วยังมีผล

มาตรา 172 ในกรณีเพื่อประโยชน์ในอันที่จะรักษาความปลอดภัยของประเทศ ความปลอดภัย สาธารณะ ความมั่นคงในทางเศรษฐกิจของประเทศ หรือป้องปัดภัยพิบัติสาธารณะ พระมหากษัตริย์ จะทรงตราพระราชกำหนดให้ใช้บังคับดังเช่นพระราชบัญญัติก็ได้ การตราพระราชกำหนดตามวรรคหนึ่ง ให้กระทำได้เฉพาะเมื่อคณะรัฐมนตรีเห็นว่าเป็… · มาตรา 173 ก่อนที่สภาผู้แทนราษฎรหรือวุฒิสภาจะได้อนุมัติพระราชกำหนดใด สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภาจำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนสมาชิกทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ ของแต่ละสภา มีสิทธิเข้าชื่อเสนอความเห็นต่อประธานแห่งสภาที่ตนเป็นสมาชิกว่าพระราชกำหนดนั้น ไม่เป็นไปตามมาตรา ๑๗๒ วรรคหนึ่ง และ…
ลูกอายุ 30 ปีของ ส.ส. รับสัมปทานจากรัฐ เข้าข่ายข้อห้ามของหมวด 9 หรือไม่

เข้าข่าย มาตรา 184 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรและสมาชิกวุฒิสภาต้อง (๑) ไม่ดำรงตำแหน่งหรือหน้าที่ใดในหน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐหรือรัฐวิสาหกิจ หรือตำแหน่งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น (๒) ไม่รับหรือแทรกแซงหรือก้าวก่ายการเข้ารับสัมปทานจากรัฐ หน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐ หรือรัฐวิสาหกิจ หรือเข้าเป็นคู… วรรคสามนำข้อห้ามเรื่องสัมปทานไปใช้กับบุตรโดยไม่จำกัดอายุ ต่างจากเรื่องหุ้นของรัฐมนตรีในมาตรา 187 รัฐมนตรีต้องไม่เป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทหรือไม่คงไว้ ซึ่งความเป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทต่อไปตามจำนวนที่กฎหมายบัญญัติ และ ต้องไม่เป็นลูกจ้างของบุคคลใด ในกรณีที่รัฐมนตรีผู้ใดประสงค์จะได้รับประโยชน์จากกรณีตามวรรคหนึ่งต่อไป ให้แจ้งประธ… ที่จำกัดเฉพาะบุตรที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ

มาตรา 184 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรและสมาชิกวุฒิสภาต้อง (๑) ไม่ดำรงตำแหน่งหรือหน้าที่ใดในหน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐหรือรัฐวิสาหกิจ หรือตำแหน่งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น (๒) ไม่รับหรือแทรกแซงหรือก้าวก่ายการเข้ารับสัมปทานจากรัฐ หน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐ หรือรัฐวิสาหกิจ หรือเข้าเป็นคู… · มาตรา 187 รัฐมนตรีต้องไม่เป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทหรือไม่คงไว้ ซึ่งความเป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทต่อไปตามจำนวนที่กฎหมายบัญญัติ และ ต้องไม่เป็นลูกจ้างของบุคคลใด ในกรณีที่รัฐมนตรีผู้ใดประสงค์จะได้รับประโยชน์จากกรณีตามวรรคหนึ่งต่อไป ให้แจ้งประธ…
รัฐมนตรีอยากเก็บหุ้นบริษัทที่ถือเกินเกณฑ์ไว้ ต้องทำอะไรภายในกี่วัน

แจ้งประธานกรรมการ ป.ป.ช. ภายใน 30 วันนับแต่ได้รับแต่งตั้ง และโอนหุ้นให้นิติบุคคลที่จัดการทรัพย์สินเพื่อประโยชน์ของผู้อื่น โดยห้ามเข้าไปยุ่งกับการจัดการ

มาตรา 187 รัฐมนตรีต้องไม่เป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทหรือไม่คงไว้ ซึ่งความเป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้นในห้างหุ้นส่วนหรือบริษัทต่อไปตามจำนวนที่กฎหมายบัญญัติ และ ต้องไม่เป็นลูกจ้างของบุคคลใด ในกรณีที่รัฐมนตรีผู้ใดประสงค์จะได้รับประโยชน์จากกรณีตามวรรคหนึ่งต่อไป ให้แจ้งประธ…
แหล่งอ้างอิง
  • Constitution of the Kingdom of Thailand B.E. 2560 (2017), Thai text as consolidated in data/constitution.json
  • Khemthong Tonsakulrungruang, Entrenching the Minority: The Constitutional Court in Thailand's Political Conflict, 26 Washington International Law Journal 247 (2017)
  • Apipol Sae-Tung, Juridification, Legitimacy, and Authoritarian Survival in Thai Politics from the 2014 Military Coup, Asian Review 38(1) (2025)
  • Act on the Management of Partnerships and Shares of Ministers B.E. 2543 (2000)
  • News of record on the Constitutional Court rulings: Samak (9 Sep 2008), Yingluck (7 May 2014), Prayut oath (11 Sep 2019), Prayut eight-year term (30 Sep 2022), Pita (19 Jul 2023 suspension; 24 Jan 2024 ruling), Srettha (14 Aug 2024), Paetongtarn (29 Aug 2025) — AP, Reuters, Khaosod English, BenarNews, Thai PBS World, Al Jazeera

คู่มือนี้เป็นสื่อการเรียน ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย ตัวบทภาษาไทยเป็นหลัก ข้อวิจารณ์เป็นความเห็นของผู้ที่ระบุชื่อ ไม่ใช่ข้อสรุปของแอป

← กฎหมายประกอบรัฐธรรมนูญ: 10 ฉบับที่ทำให้รัฐธรรมนูญเดินได้สารบัญศาลและศาลรัฐธรรมนูญ →